De boomui: Een curieuze verschijning in de vaste planten border

Stel je voor: je bent in je vasteplantenborder, tussen de bijvoet en de zonnehoed, en je ziet opeens een ui die niet zozeer bloeit, maar een pluim van mini-bolletjes vormt bovenop een stengel. Dat is de boomui. Een vreemde eend in de bijt, die eigenlijk twee werelden verbindt: die van de keuken en die van de permacultuur.

Het is een vaste plant die je eet, die je niet elk jaar opnieuw hoeft te poten, en die een gespreksonderwerp is als je gasten hebt.

In een voedselbos of een ecologische tuin is dit een plant die werkt voor jou, niet andersom.

EGYPTISCHE UI (Allium cepa var. 'Viviparum')

De boomui, officieel Allium cepa viviparum, wordt ook wel Egyptische ui of levendbarende ajuin genoemd.

Het is een overblijvende uiensoort. Dat betekent: geen gedoe met zaaien en uitplanten elk jaar.

In plaats van bloemen die zaad vormen, produceert deze soort broedbolletjes aan de bloemstengel. Die bolletjes kun je oogsten en eten, of ze laten vallen en wortelen voor nieuwe planten. Handig en fascinerend. De plant hoort bij de lookfamilie (Alliaceae) en is een vaste kruidlaag in een permacultuur-ontwerp. Hij wordt 30 tot 120 cm hoog en bloeit van mei tot juni.

De oogst van de broedbolletjes is rond juli. Qua ligging houdt hij van volle zon, net als zijn eenjarige neefjes.

Hij is meerjarig, dus een plant die zijn plek inneemt en stabiliteit geeft aan je bodem en biodiversiteit. Waarom is dit interessant voor jou? Omdat het een eetbare plant is die functioneert als vaste plant.

Je hebt minder werk, je oogst iets anders dan de standaard groenten en je trekt insecten aan. Bovendien: in een tijd waarin we zoeken naar robuuste systemen, is een plant die zichzelf vermeerdert goud waard.

Hij past in borders, langs paden, en in verhoogde bedden. Zelfs in een grote pot op het terras doet hij het.

Je koopt deze plant niet in de supermarkt of bij de gemiddelde tuincenter. Hij is wat je noemt een niche-plant. Via permacultuurnetwerken, speciale kwekers of bij Vreeken (een bekende zadenhandel voor bijzondere soorten) is hij wel te vinden.

Beschrijving en kenmerken

Als plant in pot (P9) is hij het hele jaar leverbaar. Prijzen liggen vaak rond de €5-8 per potje bij gespecialiseerde kwekers.

In Nederlandse permacultuur-databases staat hij beschreven als eetbare plant die goed past in natuurlijke tuinen en voedselbossen.

De boomui ziet er op het eerste gezicht uit als een stevige lente-ui, maar dan met een bijzondere bloem. In plaats van bloemblaadjes vormt de stengel een bolvormige structuur vol mini-uitjes.

Die broedbolletjes zitten als een trosje aan de top. Het blad is hol en pijpvormig, net als bij andere uien, en groeit vanuit een kluitje aan de grond. De hoogte varieert sterk: van 30 cm tot soms 120 cm, afhankelijk van grond, standplaats en vocht. In arme grond blijft hij compacter, in rijke, vochtige grond kan hij flink uitschieten.

Dat maakt hem flexibel: je kunt hem in borders gebruiken voor hoogteaccenten, maar ook in potten voor een compacte vorm.

De smaak is subjectief. Sommigen vinden de broedbolletjes fijn en mild, anderen ervaren ze als scherp. Dat hangt ook af van de groeiomstandigheden en het moment van oogsten.

Jonge bolletjes zijn vaak zachter. Het blad is prima rauw te gebruiken in salades, net als lente-ui.

De bolletjes lenen zich voor bakken, stoven of inleggen in azijn. Van nature is het een plant die goed samenwerkt in een permacultuursysteem.

Teelt en verzorging

Hij trekt bijen en andere bestuivers aan, is relatief sterk en kan door zijn vaste plant-karakter een plek lang behouden. In de kruidlaag combineer je hem met soorten als bijvoet, zonnehoed, en hogere grassen. Zorg dat hij voldoende ruimte krijgt, want hij kan breed worden.

De beste manier om de boomui te telen is in verhoogde moestuinbedden of in potten met weinig compost. Te veel stikstof (door verse compost) maakt het blad wel mooi zacht, maar verzwakt de bol en maakt hem gevoeliger voor rot.

Ga voor een lichte, goed doorlatende bodem. Een zandige leem met wat organisch materiaal is ideaal.

Wintervast is hij, maar hier schuilt een val. Bij te vochtige overwintering kan hij wegroten.

Zorg voor goede afwatering. In potten: zet ze op pootjes of onder een afdakje in de winter, of zorg dat het water makkelijk wegloopt. In de volle grond: plant hem op een licht verhoogde plek of in een bed met goede drainage. Pas wisselteelt strikt toe.

Voor uien en look geldt: minimaal 1 op 6. Dat betekent: laat uiensoorten niet vaker dan eens in de zes jaar op dezelfde plek terugkeren.

Doe je dit niet, dan loop je risico op ziektes en rot. In een permacultuur-tuin plan je dus voor de lange termijn. Denk aan een cyclus van 6 jaar voor je borders waar uien hebben gestaan.

De plant is verkrijgbaar als potplant (P9) en is het hele jaar te planten, maar de beste start is in het voorjaar. Geef bij aanplant een beetje water, maar geen mest.

Oogst en gebruik

Hou het onkruidvrij de eerste maanden. Daarna kan de plant het zelf wel aan.

In een voedselbos zet je hem op een plek met minimaal een halve dag zon. Oogsten doe je vanaf juli. De broedbolletjes zijn dan stevig en goed gevuld.

Je kunt ze voorzichtig afknippen met een schaar, of de hele bloemstengel afsnijden en thuis verder verwerken. De bolletjes zijn klein, dus je hebt er een handjevol nodig voor een maaltijd. Wist je trouwens dat ook de daglelie heerlijk eetbaar is in je permacultuurtuin?

Bewaren kan in de koelkast, maar vers is het allerlekkerst. Gebruik het blad rauw in salades, net als lente-ui.

Snijd het fijn en meng het door een komkommersalade of door een dressing. De broedbolletjes kun je heel bakken in een beetje boter of olie, tot ze zacht en glanzend zijn.

Ze zijn ook lekker gestoofd met een beetje bouillon en kruiden. Wil je ze bewaren? Leg ze in azijn met wat peper en kruiden, net als zilveruitjes. Smaak is, zoals gezegd, persoonlijk.

Probeer verschillende stadia: jonge bolletjes zijn milder, oudere wat scherper. Combineer met kruiden als dille, peterselie of koriander voor een frisse noot.

In een permacultuur-keuken gebruiken we alles: het blad voor snijdgroen, de bolletjes voor verwerking en de bloemstengel voor insecten. Een tip: oogst ook broedbolletjes voor vermeerdering. Laat een enkele stengel staan en de bolletjes vallen vanzelf uit.

Vermeerdering

Ze wortelen ter plekke en geven nieuwe planten. Zo bouw je een duurzame populatie op, zonder steeds nieuwe planten te kopen.

De boomui vermeerdert zichzelf al door broedbolletjes te vormen. Die bolletjes vallen uit en wortelen waar ze landen, mits de bodem niet te nat is.

Zo ontstaat langzaam een groep planten. Dit is precies wat je in een voedselbos wilt: zelfregulerende systemen. Je kunt ook actief vermeerderen.

Verzamel de broedbolletjes na de oogst en plant ze in een pot of op een plekje in de tuin. Druk ze ongeveer 2-3 cm diep in de grond.

Houd de grond vochtig, maar niet nat. Ze ontkiemen vaak snel.

In de eerste winter bescherm je de jonge planten tegen te veel water. Een andere optie is delen.

Na een paar jaar kan een pol uitdunnen. Graaf de kluit voorzichtig op, deel hem in met een schone scherp mes, en plant de delen terug. Geef water en laat ze aarden. Zo hou je de planten vitaal en voorkom je verkramping.

Onthoud: niet alle bolletjes groeien direct uit. Sommige doen dit pas later. Wees dus geduldig.

Een deel van je oogst kun je culinair gebruiken, een deel bewaren voor vermeerdering. Zo blijft de cyclus rond.

Praktische tips voor jouw tuin

Start met een of twee planten. Je hoeft niet meteen een heel bed te vullen. Zet ze in een verhoogd bed of in een grote pot (minimaal 5 liter) met goed doorlatende grond.

Prijzen voor P9-potjes liggen vaak tussen €5 en €8, afhankelijk van de kweker.

Bij Vreeken kun je soms zaden of planten vinden via hun bijzondere aanbod. Pas wisselteelt strikt toe.

Plan je uienplek voor minimaal 6 jaar niet opnieuw met uien. Gebruik in de tussentijd andere families: bladgewassen, wortelgewassen, bloemen. Dit voorkomt ziektes en houdt de bodem gezond.

In een permacultuur-systeem is dit een basisregel. Voorkom fouten.

Te nat in de winter is de grootste valkuil. Zorg voor drainage, verhoogde bedden of potten op pootjes. Verwacht niet dat alle bolletjes direct uitgroeien: sommige doen dit later. En let op: boomui is niet standaard in de handel.

Zoek via permacultuurnetwerken, speciale kwekers of bij Vreeken. Wees proactief, vraag rond in je lokale tuinvereniging.

Gebruik alles. Blad rauw in salades, of ontdek hoe je bieslook en bosbieslook lekker verwerkt in de keuken.

Oogst broedbolletjes voor vermeerdering. Combineer met andere kruidlaagplanten als bijvoet, zonnehoed en de pittige Turkse raket. Zo bouw je een veerkrachtig, eetbaar systeem dat werkt zonder veel onderhoud.

En bovenal: geniet van die curieuze verschijning in je border. Het is een plant die je tuin levendig maakt, letterlijk en figuurlijk.