Hoe maak je je eigen zaaigrond zonder turf?

Je staat in de tuin, klaar om die ene bijzondere fruitboom te stekken die je buurman heeft, of misschien wil je wel je eigen permacultuur voedselbos starten met zaden van inheemse bomen. Je grijpt naar een zak potgrond, maar dan lees je het etiket: turf.

Het voelt niet goed. Je weet dat turfwinning de natuur schaadt en je wilt gewoon je eigen grond maken, met spullen uit je omgeving. Geen gedoe, geen schuldgevoel.

Gewoon goede, gezonde grond voor je plantjes. Laten we dat meteen oplossen.

Wat zit er in stekgrond?

Stekgrond is eigenlijk gewoon een heel lichte, zachte versie van potgrond. Het doel is simpel: je wilt dat de pas gesneden stek of het kleine zaailingje meteen kan wortelen zonder direct overrompeld te worden door voeding.

Denk aan een baby die alleen melk krijgt, nog geen biefstuk. Daarom bevat stekgrond minder voedingsstoffen dan gewone potgrond. Te veel voeding kan de tere, nieuwe worteltjes namelijk verbranden.

De structuur is het allerbelangrijkste. Lucht! Een stekje moet kunnen ademen.

De wortels hebben zuurstof nodig net zo hard als water. Een te dichte grond werkt als een natte deken en dan verdrinkt je stekje of gaat het rotten. De basis die je vaak ziet is een mix van potgrond en zand. Zand geeft structuur, zorgt voor drainage.

Potgrond (zonder turf!) geeft een beetje structuur en voeding, maar het is vooral de luchtigheid die telt. Soms voegen mensen perliet toe, een lichtwit vulkanisch gesteente dat niet vergaat en perfect is voor luchtigheid. Je kunt het zien als kleine witte balletjes die water en lucht vasthouden.

Hoe kan je zelf stekgrond maken?

Je hebt geen dure spullen nodig. Sterker nog, je kunt het waarschijnlijk vandaag nog maken met wat je in de schuur hebt liggen.

Het basisrecept is een goudmuntje voor elke tuinierder. Je mengt drie delen potgrond met één deel zand. Simpel. Als je een stapje verder wilt, pak je drie delen potgrond, één deel zand en één deel perliet.

1. Zorg dat je materialen droog zijn. Natte grond mengt voor geen meter en klumpt op. Haal je potgrond en zand een dag van tevoren naar binnen als het geregend heeft.
2. Zeef je grond. Dit is een cruciale stap die veel mensen overslaan. Haar je potgrond en zand door een grove zeef (die je bij de bouwmarkt haalt voor een paar euro). Dit breekt klonten en zorgt voor een gelijkmatige structuur. Je stekje wil geen keiharde klont tegenkomen.
3. Mengen maar. Gebruik een emmer of een oude kruiwagen. Schep de delen erin. 3 schep potgrond, 1 schep zand. Of 3-1-1 als je perliet gebruikt. Meng het met je handen of met een schep totdat het egaal is. Je ziet het meteen: het mengsel voelt luchtiger en lichter aan dan gewone potgrond.
4. Test het. Knijp een handvol vol. Als het water eruit druipt en het als een baksteen aanvoelt, is het te zwaar. Voeg dan meer zand of perliet toe. Valt het uit elkaar? Prima! Dat is wat je wilt.

Dat maakt het nóg luchtiger, wat vooral voor moeilijke stekken (zoals sommige fruitsoorten) heel fijn is.

De stappen zijn makkelijk te volgen: Let op: vermijd strandzand. Daar zit zout in en dat is funest voor je planten. Gebruik brekerszand of schoon speelzand uit de bouwmarkt (een zak van 10 kilo kost ongeveer €4,-).

De keerzijde van potgrond

Je koopt een zak potgrond en denkt dat het goed zit. Maar kijk eens kritisch.

Veel gangbare potgrond is nog steeds gebaseerd op turf. Waarom? Omdat het goedkoop is en makkelijk.

Maar turf is eigenlijk een heel traag proces. Een turflaag groeit minder dan 1 millimeter per jaar. Het is een CO2-opslagplaats die eeuwenlang heeft gewerkt. Als je turf wint, maak je die opslag kapot en komt er CO2 vrij.

Bovendien wordt het landschap volledig vernield. Je ziet het in Engeland al: daar is de verkoop van turf voor tuinieren verboden, mede door de negatieve milieu-impact van turfgebruik.

Wij moeten ook die kant op. Een ander ding is dat een biologisch keurmerk niet automatisch betekent dat er geen turf inzit. Het zegt iets over de manier van telen, niet perse over de grondstof.

Kokosvezel is een veelgehoord alternatief. Maar kijk uit. Kokosvezel is vaak een bijproduct van de kokosnootindustrie en het waterverbruik bij de verwerking is gigantisch.

Bovendien komt het van ver, uit Azië. Dat vervoer kost ook energie.

Het is dus niet de heilige graal. De zoektocht naar duurzame, turfvrije alternatieven is dus echt nodig voor iedereen die een voedselbos of siertuin wil runnen met een schoon geweten.

Vervangers van turf?

Gelukkig hoef je niet te kiezen voor turf of verre kokosvezels. Er zijn genoeg lokale en duurzame opties die je grond net zo goed maken, zo niet beter.

De sleutel is om te kijken naar wat je lokaal kunt vinden.

Compost is de koning. Zelfgemaakte compost van je eigen tuin- en keukenafval is perfect. Het bevat voeding, microbiologie en structuur.

Als je compost maakt in je voedselbos, met bladeren van fruitbomen en snoeisel, creëer je een cyclus die je grond steeds beter maakt. Daarnaast zijn er nog andere materialen: De truc is om te spelen met deze materialen. Je hoeft ze niet allemaal tegelijk te kopen.

• Bladaarde: Verzamel bladeren in de herfst, laat ze een jaar rotten in een hoekje van je tuin. Je krijgt een prachtige, donkere aarde die rijk is aan humus.
• Perliet: Hoewel het een mineraal is en gewonnen wordt, is het een uitstekende vervanger. Het vergaat niet, dus je hoeft het niet elk jaar opnieuw te kopen. Het zorgt voor die cruciale luchtigheid.
• Vermiculiet: Dit lijkt op perliet maar houdt water veel beter vast. Ideaal voor stekken die je wat langer droog wilt houden zonder te laten verdrogen.
• Zand: Zoals gezegd, essentieel voor de structuur.

Kijk wat je kunt vinden. Heb je een zandpad?

Gebruik dat (niet de bovenlaag, maar de laag eronder). Heb je bladval? Composteer het.

Maak je eigen potgrondmix

Wil je niet alleen stekgrond, maar echt je eigen potgrond maken voor je jonge aanplant in je voedselbos? Dat is makkelijker dan je denkt.

Je bouwt eigenlijk voort op de stekgrond, maar voegt meer voeding en structuur toe. Dit is de mix die ik gebruik voor mijn fruitbomen in potten en voor het opkweken van vaste planten. Voor extra groeikracht kun je ook zelf vloeibare plantenvoeding maken. Het basisrecept ziet er zo uit:

Meng dit alles goed. Je hoeft geen zakken kant-en-klare grond te kopen.

1. 3 delen compost. Dit is je voeding. Zorg dat je compost goed verteerd is. Je wilt geen stukken takken of onverteerde keukenresten. Zeef het eventueel.
2. 2 delen tuinaarde of losse grond. Dit haal je uit je eigen tuin. Het zorgt voor het 'gewicht' en de mineralen.
3. 1 deel zand of perliet. Voor de drainage en luchtigheid.

Je gebruikt wat je tuin je geeft. Als je grond te klei-achtig is, voeg je meer zand en compost toe. Is hij te zandig, dan helpt compost om vocht vast te houden. Je bent de baas over je eigen grond.

Voor een boom die je in een pot van 20 liter plant, heb je ongeveer 15 liter van dit mengsel nodig. Dat scheelt een hoop geld en gesjouw met zakken uit de winkel.

Maak je DIY zaai- en stekgrond

Laten we het nog een keer over die stekgrond hebben, maar dan nu de definitieve versie die je direct kunt gebruiken. We willen geen fouten maken.

De meeste fouten gebeuren door te veel water en te weinig lucht. Dus, hier is je stappenplan voor de perfecte, turfvrije grond voor zaailingen en stekken. Wat je nodig hebt (per 5 liter grond):

• 3 liter potgrond (turfvrij, bijvoorbeeld van merken als DCM of Ecostyle, rond de €4,- per 40L zak).
• 1 liter grof zand (brekerszand, €4,- per 10kg zak).
• Optioneel: 1 liter perliet (€5,- per zakje van 5L).
• Een emmer en een zeef.

De werkwijze: Je bent nu klaar.

1. Zeef de potgrond. Doe dit boven de emmer. Haal de grote klonten eruit. Dit voorkomt dat er luchtkamers ontstaan onder je stekje.
2. Voeg het zand toe. Gooi het zand erbij. Als je perliet hebt, doe je die er ook bij.
3. Meng grondig. Draai met je handen door de mix heen totdat je geen witte (perliet) of bruine (zand) vlekken meer ziet. Alles moet egaal grijsbruin zijn.
4. Vul je potten. Druk de grond lichtjes aan, maar niet te hard. Je wilt niet dat je stekje in een baksteen staat.
5. Water geven. Giet er voorzichtig water overheen. Het water moet meteen wegzakken. Blijft het water op de grond liggen? Dan is je mengsel te dicht. Voeg nog wat zand of perliet toe.

Je hebt grond die je stekjes de beste start geeft, zonder turf, zonder schuldgevoel en met materialen die je makkelijk vindt. Je planten zullen je dankbaar zijn. Voordat je begint met zaaien of stekken, loop deze lijst even na.

Verificatie-checklist

Zo weet je zeker dat je het goed doet. Als je overal 'ja' op hebt, ben je ready to go. Veel succes met je eigen zaaigrond!

• Is je mengsel luchtig en valt het niet als een baksteen uit elkaar?
• Heb je geen strandzand gebruikt?
• Zitten er geen grote klonten in (heb je gezeefd)?
• Is je potgrond turfvrij? Check het etiket.
• Is je emmer of pot schoon?
• Heb je genoeg drainagegaten in je pot?