Wilde bijen vs. honingbijen: Wie zijn de beste bestuivers?

Honingbijen, wilde bijen en andere bestuivers

Het is lente in je voedselbos. De eerste bloesems aan je appel- en perenbomen staan op springen.

Je ruikt de zoete geur van wilgentakken en je ziet al de eerste insecten verschijnen. Dan hoor je het gezoem. Grote kans dat je je direct afvraagt: wie zijn dat?

Zijn het die bekende gele huisbijen, of gaat het om iets anders? De vraag wie nu de beste bestuiver is, leeft bij veel tuiniers en permacultuur-liefhebbers enorm.

Veel mensen denken meteen aan de honingbij. Logisch, die zie je overal.

Toch is het een misverstand dat deze soort de enige of zelfs de belangrijkste bestuiver is. Integendeel. In Nederland alleen al leven 331 verschillende bijensoorten. En een schrikbarende 55% daarvan staat op de Rode Lijst. Dat betekent dat ze bedreigd zijn.

Als je echt een bloeiend voedselbos wilt, met volop fruit en noten, dan is het tijd om eens goed te kijken naar het hele bijen-ecosysteem. De honingbij is eigenlijk een veehouderij-product.

Verschillen tussen honingbijen en andere bijensoorten

Een kolonie telt in de winter al gauw 10.000 individuen en groeit in de zomer tot wel 60.000 bijen. Een enorme machine dus. Wilde bijen, zoals hommels en solitaire bijen, werken totaal anders.

Een hommelvolk bestaat uit 50 tot 500 individuen. Ze zijn veel kleinschaliger en specifieker.

Het gaat dus niet om een wedstrijdje 'wie is de sterkste', maar om de vraag: welke bij past het beste bij jouw permacultuur-tuin? Om te begrijpen wie het beste werkt in jouw tuin, moet je weten hoe ze leven. Honingbijen zijn echte generalisten.

Ze houden van grote, open bloemenvelden en zijn dol op massale bloei.

Ze verzamelen nectar en stuifmeel voor hun enorme volk. Ze zijn ijzersterk in het bestuiven van grote gewassen, zoals weilanden vol klaver of grote boomgaarden. Wilde bijen zijn vaak specialisten.

Denk aan hommels die vroeg in het voorjaar al actief zijn, als het nog koud is. Zij zoeken specifieke bloemen op die hun lichaamswarmte nodig hebben.

De honingbij is als een grote fabriek. Wilde bijen zijn de ambachtelijke vaklieden die het echte precisiewerk doen.

Cohabitatie of concurrentie?

Ongeveer 30% van de wilde bijen nestelt bovengronds, in holle stengels of oude keversporen.

De andere 70% graaft holen in de grond. Dit betekent dat ze een plekje nodig hebben met kale grond of een bloemenborder zonder laagje mulch. Een strakke permacultuur-tuin met overal houtsnippers kan voor hen minder geschikt zijn. Een heel speciale groep zijn de koekoeksbijen.

Dit zijn ongeveer 25% van alle bijensoorten. Zij maken zelf geen nesten.

Ze leggen hun eitjes in de nesten van andere bijen. Het klinkt oneerlijk, maar het is een prachtig onderdeel van de natuurlijke balans. Zorg je voor voldoende diversiteit in je tuin, dan help je ook deze bijen te overleven.

Het draait dus allemaal om variatie, net als in een goed permacultuur-systeem.

Hier komt een veelgehoord argument: "Als ik een bijenkast in mijn tuin zet, eten die honingbijen al het voedsel op voor de wilde bijen." Is dat waar? Ja en nee. Het hangt volledig af van jouw locatie en de omgeving. In een kale, industriële omgeving met weinig bloemen zullen honingbijen inderdaad de concurrentie aangaan.

Ze zijn simpelweg met te veel. Echter, in een rijke permacultuur-tuin met voedselbos is er vaak genoeg voor iedereen.

Vooral als je slim plant. Honingbijen vliegen ver, tot wel 5 kilometer van de kast. Ze zoeken de grootste concentraties nectar.

De rol van de imker en de registratieplicht

Als jij een voedselbos aanlegt met veel verschillende bloeitijden, van vroeg in het voorjaar tot laat in de herfst, bied je voedsel aan verschillende soorten. Focus op bloemsoorten.

Honingbijen houden van vlinderbloemigen zoals vlinderstruik en grote, open schermen zoals selderij of dille.

Wilde bijen, en dan vooral solitaire soorten, houden vaak van bloemen met een andere structuur, zoals korenbloem, zonnebloem of bloemen van fruitbomen. Door te kiezen voor een mix van deze planten, creëer je een gedeelde buffet waarbij de overlap minimaal is. Je voorkomt concurrentie door simpelweg meer en gevarieerder te eten aan te bieden. Er is nog een belangrijk verschil.

Honingbijen gebruiken een dans om soortgenoten te vertellen waar het eten is. Ze kunnen een plek dus razendsnel "oplepelen".

Wilde bijen zijn solitair of leven in kleine groepjes. Ze moeten zelf op zoek. Een tuin met veel afwisseling in struiken, kruiden en een levendige voedselbosvijver is dus hun paradijs.

Het zorgt ervoor dat ze niet worden overvallen door een groep honingbijen die toevallig langskomt.

Vergelijking: Honingbij vs. Wilde Bij

Er is een beeld dat bijenhouden iets is voor boeren met grote akkers. De realiteit in Nederland is anders. Het overgrote deel van de imkers zijn hobbyisten.

Ze hebben één of enkele kasten in de tuin. De schaal is klein.

Ze doen het uit liefde voor de insecten en de natuur. Dus, een honingbij-kast in de wijk is meestal geen bedreiging voor de wilde bijen, maar een aanvulling. Wel komt er een nieuwe wetgeving aan.

Per 2025 geldt in Nederland een registratieplicht voor het houden van bijen. Als je van plan bent om bijen te gaan houden, moet je dit melden bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).

• Capaciteit: Extreem hoog. Een volk is een machine die veel stuifmeel verwerkt.
• Specificiteit: Laag. Generalisten die overal op af gaan.
• Kosten: Hoog. Een kast kost €150 - €300. Daar komen jaarlijkse kosten bij (onderhoud, suiker, medicijnen). Een imker inhuren voor bestuiving kan €500 - €1000 per seizoen kosten.
• Gebruiksgemak: Laag. Je moet technisch leren imkeren. Het vereist tijd en kennis.
• Opbrengst: Honing. Je krijgt een smakelijk product terug.
• Biodiversiteit: Kan negatief uitpakken als er te weinig voedsel is. Positief als het goed beheerd wordt.

Dit is niet om het moeilijk te maken, maar om de verspreiding van ziektes te monitoren en de veiligheid te garanderen.

Het hoort bij een serieuze benadering van de bijenhouderij. Deze wetgeving zorgt ervoor dat imkers bewuster bezig zijn met de gezondheid van hun volk. Het is een signaal dat we de bijen serieus nemen. Of je nu kiest voor een eigen kast of voor het aantrekken van wilde bijen, kennis van zaken is essentieel.

• Capaciteit: Gemiddeld lager per individu, maar meer diversiteit.
• Specificiteit: Hoog. Zorgen voor bestuiving van specifieke fruitbomen en gewassen.
• Kosten: Laag. Voornamelijk investering in planten en materiaal voor nestelplaatsen (€20 - €100).
• Gebruiksgemak: Hoog. "Plant it and they will come." Zorg voor bloemen en nestplekken, de natuur doet de rest.
• Opbrengst: Geen honing, wel een prachtige ecologie en gezondere tuin.
• Biodiversiteit: Zeer positief. Draagt bij aan een sterk ecosysteem.

Keuzehulp: Wat kies jij?

In een voedselbos betekent dit dat je zowel de ruimte voor wilde bijen (nestelplekken) als eventuele honingbijen (veilige vliegroutes) inplant, waarbij je kiest voor de beste drachtplanten voor je bijen. Laten we de twee opties helder op een rijtje zetten.

We kijken naar de invloed van een voedselbos op de lokale bijenpopulatie. Weeg de voor- en nadelen af op basis van jouw situatie. Honingbijen (via imker of eigen kast):

Wilde Bijen (natuurlijke aanpak): Het draait allemaal om jouw doel.

Wil je een zo divers en natuurlijk mogelijk voedselbos waarin de natuur haar gang gaat? Dan is de focus op wilde bijen de beste keuze. Je investeert in bloemen, struiken en kale stukjes grond.

Je creëert een paradijs voor hommels, solitaire bijen en zweefvliegen. Dit is de meest veerkrachtige optie voor de lange termijn.

Wil je een maximale oogst van fruitbomen en ben je bereid daar actief voor te werken? Dan kan een eigen bijenkast een optie zijn, mits je de kennis en ruimte hebt. Of schakel een lokale imker in die zijn kasten bij jou plaatst tijdens de bloei.

Dit is een directe manier om de bestuiving te boosten, vooral als de drukte in de omgeving groot is. Kies voor wilde bijen als: Je een lage onderhoudstuin wilt die van nature in balans is.

Je waardeert biodiversiteit en wilt helpen de Rode Lijst-soorten te beschermen. Je tuin is rijk aan bloemen en kruiden.

Kies voor honingbijen (of een imker) als: Je een grote fruitboomgaard hebt en een maximale oogst nastreeft. Je wilt actief bezig zijn met imkeren en de verantwoordelijkheid voor een volk draagt. De middenweg: De beste oplossing is vaak een combinatie. Richt je tuin in als bijenparadijs voor wilde soorten, en overweeg een samenwerking met een imker.

Zoek je lokale imkersvereniging. Leg uit dat je een tuin vol bloemen hebt.

Vaak zijn imkers dolenthousiast om hun kasten daar te plaatsen. Jij krijgt de bestuiving, zij de nectar. En de wilde bijen profiteren van de overvloedige bloemen die jij hebt geplant. Een win-win voor iedereen in je voedselbos.