De smeerwortelzalf zelf maken van eigen oogst

Stel je voor: je loopt door je voedselbos, langs de appelbomen en de braamstruiken. Onderaan de helling, tussen de vaste planten, groeit hij: smeerwortel.

Het blad ruikt fris, de bloemen hangen als klokken. Dit is een van die gouden kruiden uit de permacultuurtuin. Een plant die je helpt om je eigen zalf te maken.

Geen chemische rommel uit de winkel, maar een rijke, groene zalf die je gewoon zelf kunt brouwen van je eigen oogst.

Vandaag gaan we aan de slag met de wortel, want daar zit de echte kracht. We maken smeerwortelzalf. Makkelijker dan je denkt, en het resultaat is goud waard.

De smeerwortelzalf recept

Voordat we de keuken induiken, even de basis. We maken een zalf op basis van een maceraat: we laten de wortel heel zachtjes zijn werk doen in een plantaardige olie. Die olie mengen we daarna met bijenwas.

Ingrediënten voor de smeerwortelzalf

Simpel, maar het vraagt wel wat geduld. Het is een proces dat je rustig naast je andere werkzaamheden in de tuin kunt doen.

Denk aan het snoeien van je fruitbomen of het wieden tussen de aardbeien. Tussen de middag zet je de olie op een laag pitje en 's avonds draai je de zalf.

• 100 ml biologische sesamolie. De basis van je zalf. Kies voor koudgeperste olie vanwege de vitamine E, dat werkt verzorgend.
• 20 gram gedroogde smeerwortelwortel. Dit is de 1:5 verhouding. Oftewel, 1 deel kruid op 5 delen olie. Je kunt dit wegen of afmeten: 20 gram droge wortel is ongeveer een flinke eetlepel vol.
• 10 gram bijenwas. Dit is 10% van de oliehoeveelheid. Gebruik pellets of blokjes, dat werkt het makkelijkst. Dit zorgt voor de stevigheid.
• 1 ml etherische olie. Dit is ongeveer 20 druppels. Kies je favoriet, bijvoorbeeld lavendel of tea tree. Dit voeg je pas op het allerlaatste moment toe.
• Optioneel: 1 eetlepel smeerworteltinctuur. Dit versterkt de werking. Je kunt een tinctuur kopen of zelf maken van je oogst.

Over de ingrediënten:

Zo bouw je de dag op. Voor ongeveer 100 ml zalf, een mooi potje voor in je tuinapotheek. De smeerwortelwortel oogsten we in de winter of het vroege voorjaar (januari-maart), als de plant in rust is.

Dan zitten de werkzame stoffen het diepst in de wortel. Je kunt hem vers verwerken, maar ik raad je aan om de wortel in schijfjes te snijden en eerst te drogen.

Doe dit in een droogoven of een voedseldehydrator op een lage temperatuur, rond de 40°C. Dit verdrijft het vocht. Waarom? Verse wortel in olie geeft condens en dat maakt het proces omslachtig en minder lang houdbaar. Droog materiaal werkt schoner en veiliger.

Biologische sesamolie is mijn favoriet voor dit recept. Het is een stabiele olie die niet snel ranzig wordt en voelt heerlijk aan op de huid.

Informatie over de etherische olien:

Het zit vol vitamine E, wat helpt bij het herstel. De bijenwas halen we bij de lokale imker of via een webshop voor permacultuur benodigdheden.

Zo bouwen we aan een lokale cyclus. Etherische olien zijn de kers op de taart. Ze zijn sterk geconcentreerd.

We gebruiken maar 1% van de totale zalfhoeveelheid. Voor dit potje van 100 ml is dat dus 1 ml. Terugrekenend: 1 ml is ongeveer 20 druppels.

Minder is meer, zeker bij etherische olien. Ze werken niet alleen geurig, maar ook ondersteunend voor de huid.

Een paar voorbeelden:

Je kunt ze kopen bij natuurwinkels. Kies voor olien die geschikt zijn voor huidverzorging.

Goed om te weten: etherische olie voeg je pas toe als de zalf is afgekoeld tot ongeveer 40°C. Anders verdwijnt de werking en de geur grotendeels in de damp. Dat zou zonde zijn.

• Lavendel (Lavandula angustifolia): De klassieker. Rustgevend, helend en combineert perfect met de groene geur van de smeerwortel. Ideaal voor na een dag tuinieren.
• Tea Tree (Melaleuca alternifolia): Een krachtpatser. Scherp, fris. Een goede keuze als je de zalf gebruikt op plekjes die wat extra aandacht nodig hebben.
• Pepermunt (Mentha piperita): Voor een verkoelend effect. Lekker op vermoeide benen na een lange wandeling door het voedselbos.

Welke etherische olie kies je? Dat hangt af van je doel en je gevoel.

Je kunt ook een mix maken. Bijvoorbeeld 10 druppels lavendel en 10 druppels tea tree. Experimenteer en voel wat bij jou past.

Stap voor stap aan de slag

Goed, de ingrediënten staan klaar. De smeerwortel is gedroogd. We gaan beginnen.

Fase 1: De olie trekken (maceraat)

Zorg dat je een goede thermometer en een weegschaal bij de hand hebt. Test even of de batterijen nog goed zijn, dat voorkomt frustratie halverwege. We werken in twee fasen: eerst de olie trekken, daarna de zalf maken. Doe de 20 gram gedroogde smeerwortel in een schone, hittebestendige glazen pot.

Giet er 100 ml biologische sesamolie bij. Roer even goed door.

De wortel moet goed onder de olie staan. De bronnen geven twee methoden: de zachte smoor-methode en de koude methode.

Ik leg beide uit, maar de smoor-methode is sneller en geeft een prachtig resultaat. De smoor-methode (snel): Zet de pot met olie en wortel in een pannetje met water. Dit heet au bain-marie.

Zet het vuur laag. Je wilt de olie verwarmen tot een temperatuur tussen de 50 en 60 graden. Niet heter!

Laat dit minimaal 60 minuten zachtjes pruttelen. De wortelstukjes smoren langzaam in de olie. Roer af en toe voorzichtig.

De koude methode (langzaam): Meng de olie en de wortel en zet de pot op een donkere, warme plek.

Laat het 10 uur trekken. Dit is rustiger, maar duurt langer.

Na de trek-tijd zeef je de olie. Doe dit met een kaasdoek die je eerst even in de hete olie drenkt. Waarom?

Fase 2: De zalf maken

Een koude doek zuigt olie op, en dat is zonde. Je wilt elke drup olie bewaren. Knijp de wortelresten goed uit in de doek, daar zit nog veel kracht in. Je hebt nu een prachtig groen olie-extract.

Giet dit terug in een schone pan of een glazen kom. Weeg 10 gram bijenwas af.

Voeg de was toe aan de warme olie. Verwarm dit zachtjes.

De was moet volledig smelten. Roer totdat het een homogene vloeistof is. Dit hoeft niet perse boven de 70°C te komen.

Houd het laag en stabiel. Als je de temperatuur boven de 70°C gebruikt, kunnen de werkzame stoffen beschadigen.

Haal de pan van het vuur. Laat de zalf een beetje afkoelen, maar niet te veel. Hij moet nog vloeibaar zijn.

Als hij te hard afkoelt, kan de was stollen voordat je klaar bent.

Nu het moment: de etherische olie. De temperatuur moet nu onder de 40°C zijn.

Tel 20 druppels (1 ml) van je gekozen etherische olie erbij. Roer goed.

Giet de zalf direct in schone potten. Doe dit snel, want de zalf begint nu te stollen. Laat de potten afkoelen zonder deksel. Als ze koud zijn, draai je de deksels erop.

Waarom deze zalf zo waardevol is

Deze zalf is meer dan alleen een smeersel. Het is een verbinding met je tuin.

Je gebruikt een plant die je zelf hebt zien groeien, die je hebt geoogst en die je nu verwerkt.

In de permacultuur is het essentieel om niets te verspillen. De smeerwortel is een 'chop and drop' plant: je knipt hem af en de bladeren dienen als mulch. De wortel blijft in de grond, net zoals je bij de eetbare paardenbloem van wortel tot bloem doet.

Maar voor je eigen zalf mag je best een stukje wortel oogsten, zolang je de plant niet verzwakt. Smeerwortel staat bekend om zijn helende eigenschappen. De naam zegt het al. Ben je op zoek naar meer variatie, ontdek dan ook eens de suikerwortel als historisch wortelgewas. Traditioneel werd het gemaakt met reuzel (dierlijk vet).

Tegenwoordig gebruiken we plantaardige olie, wat beter past bij een plantaardige levensstijl en vaak fijner is in gebruik.

De combinatie van de krachtige wortel, de verzorgende sesamolie en de beschermende bijenwas zorgt voor een zalf die je huid voedt en verzacht. Je bent niet afhankelijk van de drogisterij.

Je bouwt je eigen zelfvoorzienendheid op. Een potje van 100 ml zelfgemaakte zalf kost je ongeveer €3 à €4 aan materiaal (exclusief je eigen tijd en liefde). In de winkel betaal je makkelijk €10-15 voor een vergelijkbaar biologisch product. En dat smaakt toch net even anders.

Praktische tips voor je eigen zalfavontuur

Een paar laatste tips om je op weg te helpen. Deze zijn goud waard, want ze voorkomen teleurstelling.

• Test je materialen. Een kapotte thermometer of een weegschaal die niet klopt, kan je recept verpesten. Check het van tevoren.
• Droog je wortel goed. Ik kan het niet genoeg benadrukken. Vers in olie is een risico. Droog de schijfjes in een oven op de laagste stand of in een dehydrator. Ze moeten knapperig droog zijn.
• Gebruik goede olie. Smeer je huid niet vol met een goedkope, geraffineerde olie. Kies voor biologische, koudgeperste sesamolie. Je lichaam verdient het.
• Hou het veilig. De zalf is houdbaar als je schoon werkt. Gebruik schone potten en lepels. Bewaar de zalf op een koele, donkere plek. Een voedselbos-keukenkastje is perfect.
• Luister naar je plant. Oogst met respect. Neem alleen wat je nodig hebt. De smeerwortel in je voedselbos is een vriend voor het leven. Zorg dat hij blijft.

Met deze stappen heb je een krachtige, helende zalf in handen die je helemaal zelf hebt gemaakt.

Van wortel tot potje. Ontdek ook welke muntsoorten in je voedselbos passen. Dat is de echte kracht van een voedselbos. Aan de slag!