De kruisbes (Hairy/Smooth): Ouderwetse smaken herontdekt
Je kent het wel: je loopt door de supermarkt en ziet weer die bekende vruchten. Appels, peren, aardbeien. Maar waar zijn die ouderwetse kruisbessen gebleven?
Die groene of rode bolletjes met een heerlijke, friszoete smaak? Ze zijn bijna verdwenen uit de handel.
Gelukkig is er een oplossing: zelf kweken. In je voedselbos of moestuin is een kruisbes een absolute aanwinst. Het is een sterke, productieve struik die weinig eist en veel geeft.
Bovendien is het een van de eerste vruchten die in de zomer rijpen, soms al vanaf half juni. Laten we die ouderwetse smaken weer terugbrengen.
De lekkerste doornloze kruisbessen
Wie aan kruisbessen denkt, denkt vaak ook aan prikkende doornen. Het plukken kan een behoorlijke uitdaging zijn.
Maar de moderne veredeling heeft niet stilgezeten. Tegenwoordig zijn er prachtige doornloze rassen verkrijgbaar.
Dit maakt het kweken en oogsten een stuk aangenamer. Je kunt zonder handschoenen tussen de takken door om de rijpe bessen te plukken. Ideaal voor gezinnen met kinderen of voor wie gewoon zijn handen heel wil houden.
De twee absolute toppers op dit gebied zijn 'Captivator' en 'Tatjana'. Ze zijn sterk, productief en makkelijk te onderhouden.
Smaak van doornloze kruisbessen
Een perfecte start voor elke (beginnende) permacultuurtuinier. Hier komt wel een belangrijk verschil kijken. Niet alle doornloze kruisbessen smaken hetzelfde. 'Captivator' is een sterke ras, productief en ziekteresistent.
Hij groeit makkelijk en geeft elk jaar een rijke oogst. Maar de smaak... die is een beetje flauw.
Een beetje als een waterige appel. Zeker voor puur eten is hij minder geschikt. Wil je die klassieke, friszoete kruisbessensmaak?
Dan is 'Tatjana' jouw ras. Deze doornloze struik draagt groene vruchten die overheerlijk smaken.
Kruisbes met doornen tegen katten
Ze zijn fris, sappig en hebben die typische kruisbes-kick. 'Tatjana' is dus de smaakwinnaar onder de doornloze rassen. Als je één struik plant, maak het dan deze.
Heb je een moestuin en last van katten die er hun behoefte doen? Dan is een doornige kruisbes misschien je onverwachte bondgenoot.
Katten houden niet van struiken waar ze moeilijk doorheen kunnen komen. Plant je een struik met stevige doornen, zoals de klassieke 'Whinham's Industry' of de prachtige rode 'Hinnonmaki Rod', dan creëer je een natuurlijke barrière.
Zet ze rond de rand van je moestuin of bij de plekken waar katten graag komen. Het is geen waterdichte garantie, maar het helpt zeker. Bovendien geven deze rassen heerlijke, donkerrode bessen die perfect zijn voor jam of sap.
Licht bedoornde kruisbessen
Dus dubbel plezier: bescherming en een smakelijke oogst. Wil je het beste van twee werelden?
Dan zijn licht bedoornde rassen een goede middenweg. Ze hebben wat kleine, zachte prikjes, maar niet de enorme stekels van de oude rassen. Plukken is nog steeds goed te doen. Een bekend ras is 'Pax'.
Dit is een Zweeds ras dat bekend staat om zijn grote, zoete vruchten.
Het is een sterke plant die goed tegen de kou kan. Een ander mooi voorbeeld is 'Lady Sun®'. Dit ras heeft lichte stekels maar levert zeer grote, lichtgele bessen met een uitstekende smaak.
Niet alleen op de stekels letten
Deze rassen zijn een goede keuze als je een iets robuustere struik wilt, maar het plukken niet tot een marteling wilt maken. Het is verleidelijk om je keuze alleen te baseren op de aan- of afwezigheid van doornen.
Maar kijk ook naar andere eigenschappen. Wil je vroeg oogsten of liever wat later? Of plant je liever sappig en knapperig fruit uit de boomlaag?
En wat is je bodem? Kruisbessen doen het het beste op een kalkrijke grond.
In Nederland komen ze in het wild voor, behalve in de veenpolders van Zuid-Holland.
Daar is de grond te zuur en te arm aan kalk. Als je tuin in zo'n gebied ligt, zul je kalk moeten bijvoegen om de struik gelukkig te houden. Denk dus eerst na over je locatie en je smaak, en pas daarna over de doornen.
Soorten doornloze kruisbessen
De markt voor doornloze kruisbessen groeit. Naast de al genoemde 'Captivator' en 'Tatjana' zijn er meer opties, zoals de klassieke rode bes 'Jonkheer van Tets'.
Hoewel de keuze in de supermarkt klein is, zijn online bij gespecialiseerde kwekerijen veel verschillende soorten te vinden. Een plek waar je ze goed kunt krijgen is fruitbomen.net in Boskoop, een echte hotspot voor fruitliefhebbers. Daar vind je vaak een ruim aanbod.
Let bij het kiezen op de bestuiving. De meeste kruisbessen zijn zelfbestuivend, maar een tweede ras in de buurt geeft vaak een betere opbrengst.
Zelf kruisbessen kweken
Overweeg dus om twee verschillende soorten te planten, bijvoorbeeld 'Tatjana' en een licht bedoornde soort als 'Pax'.
Het zelf kweken van kruisbessen is een fluitje van een cent. Ze zijn echt bodemvast en kunnen jarenlang op dezelfde plek staan. Plant ze op een zonnige of half beschaduwde plek in je voedselbos. Ze houden van een humusrijke, vochtige maar goed doorlatende bodem.
Voordat je plant, graaf je een ruim gat en meng je wat oude compost en eventueel kalk (zo'n 50-100 gram per plant) door de aarde. De beste planttijd is in het najaar (oktober-november) of het vroege voorjaar (maart-april).
Een kruisbes is een investering voor de lange termijn. Plant hem goed, en je hebt er jarenlang plezier van zonder veel moeite.
Hoeveel wegen kruisbessen?
Snoeien is eenvoudig: na 3 jaar snoei je de oudste, dode takken weg om de struik jong en productief te houden. Een struik levert vanaf het derde jaar al een redelijke oogst. Als je een struik ziet vol met bessen, vraag je je af wat je oogst gaat zijn.
Een enkele kruisbes is klein, maar ze groeien in trossen. Probeer ook eens deze bijzondere kruising tussen zwarte bes en kruisbes; een gemiddelde vrucht weegt ongeveer 2 tot 4 gram.
De grotere rassen, zoals 'Lady Sun®', kunnen wel 5 gram per bes wegen. Een volwassen, goed onderhouden struik kan makkelijk 2 tot 4 kilo aan vruchten produceren in een goed seizoen. Dat is genoeg voor een heerlijke voorraad jam, een paar flessen sap of om zo te eten uit de tuin.
De oogsttijd loopt van half juni tot begin augustus, afhankelijk van het ras en het weer.
Je bent dus verzekerd van vers fruit in de vroege zomer. Om je een idee te geven van de voedingswaarde: per 100 gram kruisbessen krijg je ongeveer 49 calorieën. Ze bevatten 9 gram koolhydraten en een nette 2,4 gram vezels.
Het echte hoogtepunt is de vitamine C: met 30 mg per 100 gram zijn ze een goede aanvulling op je dagelijkse behoefte. Ze zijn dus niet alleen lekker, maar ook nog eens een gezonde snack.
Zelfs in een kleine tuin of op een balkon in een grote pot is er ruimte voor een kruisbesstruik.
Het is een van die ouderwetse gewassen die een moderne plek in elke permacultuurtuin verdienen. Ze zijn sterk, productief en leveren een unieke, frisse smaak die je in de winkel niet vindt.