De juridische regels rondom het onttrekken van oppervlaktewater

Je bent aan het werk in je voedselbos. De permacultuur boomgaard draait op volle toeren, de fruitbomen staan er prachtig bij, en de natuurlijke cyclus doet zijn werk. Maar dan breekt een droge zomer aan.

Je regenwatertonnen zijn leeg, de bodem voelt kurkdroog aan, en je bomen hebben dorst.

Je kijkt naar de sloot naast je perceel. Zomaar water oppompen mag niet zomaar, en de regels zijn de afgelopen jaren flink veranderd. Dit is wat je moet weten om je voedselbos water te geven zonder in de problemen te komen.

Rijksregels voor oppervlaktewateronttrekkingsactiviteiten

De basisregels voor watergebruik staan sinds de komst van de Omgevingswet op een nieuwe plek.

Waar je vroeger misschien keek naar de Waterwet, vind je de regels nu in het Besluit activiteiten leefomgeving, oftewel het Bal. Voor ons als voedselbosbeheerders zijn hoofdstuk 6 en 7 het belangrijkst. Deze hoofdstukken regelen wat er mag met water dat uit sloten, meren of rivieren wordt gehaald.

De minister van Infrastructuur en Waterstaat is het bevoegd gezag voor deze rijksregels. Dat klinkt misschien hoogdrempelig, maar het betekent vooral dat er een landelijke basis is.

De regels zijn er om te voorkomen dat we met z'n allen de waterstanden zo verlagen dat de ecologie en het waterpeilbeheer in de knel komen.

Zelfs als je denkt: "het is maar een klein slootje", de regels kunnen van toepassing zijn. Een cruciale regel is het onttrekingsverbod bij watertekort. In artikel 6.38 Bal staat dat je bij een officieel watertekort geen water mag oppompen. Dit verbod geldt niet voor de Noordzee, maar wel voor al het andere oppervlaktewater, inclusief de watergangen in je polder. Als de droogte officieel wordt uitgeroepen, moet je andere plannen maken voor je fruitbomen.

Vindplaats in het Bal

De wetgeving is de afgelopen jaren opgeschud. Het is essentieel dat je weet waar je moet kijken.

De regels voor het onttrekken van water zijn niet meer verspreid over oude wetten, maar gebundeld in het Bal.

Dit is de plek waar je de actuele regels vindt die gelden voor jouw project. Het Besluit activiteiten leefomgeving is het centrale document voor je vergunningscheck. Je moet letten op de activiteiten die onder de noemer 'wateronttrekking' vallen.

De wetgeving maakt onderscheid in hoeveelheid en impact. Voor een voedselbos met een bescheiden waterbehoefte is het vaak een kwestie van checken of je onder een vrijstelling valt of dat je een melding moet doen. De tijd dat je zomaar een pompje in de sloot mocht hangen is echt voorbij. De Omgevingswet en het Bal werken samen.

De Omgevingswet geeft de kaders, het Bal vult die in met concrete regels.

Het is een logisch systeem, maar je moet wel weten waar je het zoeken moet. Raadpleeg altijd de meest recente versie van het Bal, want de regels kunnen wijzigen.

Maatwerkvoorschriften

Geen enkel voedselbos is hetzelfde. Misschien heb je een unieke sloot met kwetsbare waterplanten of een bijzonder ecologisch systeem.

De wetgeving biedt gelukkig ruimte voor maatwerk. Via artikel 6.7 en 7.7 Bal kunnen specifieke voorschriften worden opgesteld die passen bij jouw situatie. Dit heet een maatwerkvoorschrift.

Een maatwerkvoorschrift kan bijvoorbeeld regels bevatten over het tijdstip van wateronttrekking om vissen niet te storen, of een maximum aan de hoeveelheid water die je per dag mag halen.

Dit is niet iets dat je zelf verzint, maar iets dat in overleg met het bevoegd gezag wordt vastgesteld. Het doel is altijd om schade aan het watersysteem te voorkomen. Als je een vergunning aanvraagt, kan het zijn dat je meteen te maken krijgt met maatwerkvoorschriften.

Zie ze niet als een blok aan je been, maar als een manier om precies die regels te krijgen die bij jouw permacultuur systeem passen. Zo blijft de waterkwaliteit voor iedereen goed.

Specifieke zorgplicht

Naast de algemene regels is er een specifieke zorgplicht. Dit is een brede verplichting om schade aan het water te voorkomen.

De kern is simpel: zorg dat je acties geen nadelige gevolgen hebben voor het waterlichaam waaruit je haalt. Dit is een morele en wettelijke plicht voor elke watersporter, boer, of voedselbosbeheerder. De zorgplicht betekent dat je moet nadenken voordat je een sloot in gaat.

Gaat je pompsysteem vissen of waterinsecten schaden? Blijft de waterkwaliteit op peil?

Specifieke zorgplicht voor peilbeheer

Is er genoeg water over voor andere gebruikers en voor de natuur? Je bent zelf verantwoordelijk voor het minimaliseren van je impact. Deze plicht is niet vrijblijvend. Als je je niet aan de zorgplicht houdt, kan dit leiden tot boetes of het intrekken van je vergunning.

Voor een permacultuur systeem dat draait om symbiose en balans, is het een logisch uitgangspunt. Je wilt je eigen waterbron op de lange termijn niet uitputten.

Waterpeilbeheer is cruciaal voor de landbouw en natuur. Als je water onttrekt, verlaag je de waterstand in de sloot of het kanaal. Dit kan effect hebben op de drainage van je eigen perceel, maar ook op dat van je buren en op de algehele waterhuishouding van het waterschap.

De zorgplicht voor peilbeheer betekent dat je wateronttrekking geen problemen mag veroorzaken.

Denk aan het droogvallen van sloten. Als jij te veel water pompt, kan de sloot leeglopen. Dit zorgt voor verzilting van de bodem en kan leiden tot schade aan kades en oevers. Door slim een swale aan te leggen met een A-frame waterpas, houd je het water beter vast in je voedselbos.

Waterschappen zoals Waterschap Rivierenland houden dit nauwlettend in de gaten. Zij zijn verantwoordelijk voor het handhaven van de waterpeilen in hun gebied.

Specifieke zorgplicht voor ecologie

Voor je voedselbos wil je een stabiel waterpeil. Te laag water zorgt voor extra bemesting en stress voor je bomen.

Te hoog water kan wortelrot veroorzaken. De zorgplicht helpt je om een balans te vinden die goed is voor je eigen oogst en voor de omgeving. Een sloot is een levend ecosysteem.

Het zit vol met vissen, amfibieën, waterplanten en insecten. De ecologische zorgplicht verplicht je om rekening te houden met dit leven.

Je mag de ecologische kwaliteit van het water niet aantasten. Dit betekent dat je pompsysteem geen vissen mag vermalen en dat je waterwinning de waterplanten niet moet uitdrogen. Voorkom dat je te veel water haalt op momenten dat dieren kwetsbaar zijn, zoals tijdens het broedseizoen of bij extreme hitte. Een kleine, goed geplaatste pomp met een fijnmazig zeefje kan al een groot verschil maken, en houd je wateropslag vrij van algen.

Zo zorg je dat je je voedselbos water geeft zonder de natuurlijke balans te verstoren. De ecologische zorgplicht sluit perfect aan bij de principes van permacultuur.

We werken met de natuur, niet ertegen. Door zorgvuldig om te gaan met wateronttrekking, bescherm je de biodiversiteit die je juist in een voedselbos wilt stimuleren.

Decentrale regels voor regionale wateren en kleinschalige toepassingen

Naast de landelijke regels van het Bal, hebben waterschappen hun eigen verordeningen. Deze decentrale regels zijn vaak specifieker en kunnen per regio verschillen. Waterschap Rivierenland heeft bijvoorbeeld eigen regels over wateronttrekking.

Het is dus niet genoeg om alleen het Bal te lezen; je moet ook kijken naar de waterschapsverordening.

De waterschapsverordening kan regels bevatten over het melden van wateronttrekkingen. Soms is een melding voldoende, soms is een vergunning nodig.

Dit hangt af van de hoeveelheid water die je wilt halen en de locatie. De regels zijn erop gericht om watergebruik in de regio goed te kunnen sturen. Voor kleinschalige toepassingen, zoals een paar fruitbomen of een kleine moestuin, zijn er vaak versoepelde regels.

Waterschappen begrijpen dat niet elke wateronttrekking een grote impact heeft. Ze proberen de regels zo in te richten dat ze niet te zwaar zijn voor kleine, duurzame projecten.

Voldoet u aan de voorwaarden en voorschriften?

Als je water wilt onttrekken, is de eerste stap: check de regels. Wil je op een slimme manier regenwater opvangen voor je voedselbos? Ga je aan de slag met een hoeveelheid kleiner dan 10 m3 per uur?

Dan is de kans groot dat je vrijgesteld bent van meld- of vergunningsplicht.

Dit is vaak de grens voor kleinschalig gebruik. Dit water is genoeg voor een flinke groep fruitbomen op een warme zomerdag. Als je boven die 10 m3 per uur uitkomt, of als je water haalt uit een kwetsbaar waterlichaam, dan moet je waarschijnlijk een melding doen of een vergunning aanvragen.

De regels zijn er om te zorgen dat je dit op een verantwoorde manier doet. Zorg dat je berekeningen paraat hebt over hoeveel water je precies nodig hebt.

Een tip: gebruik de 'vergunningcheck' van het waterschap. Dit is een online tool die je helpt om snel in te schatten wat voor jou van toepassing is. Het scheelt je een hoop tijd en onzekerheid. Je weet direct waar je aan toe bent.

Voldoet u niet aan de voorwaarden en voorschriften?

Als je water haalt zonder de juiste vergunning of melding, loop je risico's.

De handhavers van het waterschap controleren regelmatig. Een boete kan flink oplopen, en het kan leiden tot het stilleggen van je werkzaamheden. Dat wil je niet als je net je fruitbomen water wilt geven. Daarnaast kan het zorgen voor schade aan het watersysteem.

Als je waterpeil te ver daalt, kunnen sloten droogvallen en de ecologie verdwijnen. Dit kan leiden tot extra kosten voor herstel, die op jou verhaald kunnen worden.

Beter voorkomen dan genezen. Mocht het onverhoopt fout gaan, neem dan direct contact op met het waterschap.

Leg uit wat er is gebeurd en wat je van plan bent om het op te lossen. Vaak is er begrip als je aantoont dat je het goed wilt regelen.

Het waterschap denkt met u mee

Waterschap Rivierenland is niet je tegenstander, maar je partner in het duurzaam beheren van water. Ze helpen je graag om de juiste stappen te zetten.

Neem vooraf contact op via het e-mailadres vergunningen@wsrl.nl. Een vlotte afhandeling begint met goede communicatie. Door vroeg in het proces contact te zoeken, voorkom je vertragingen.

Je kunt vragen stellen over je specifieke situatie en krijgt vaak direct bruikbare tips.

Zo kom je niet voor verrassingen te staan tijdens je vergunningsprocedure. Denk ook aan de leges. Voor een vergunning betaal je leges, vastgesteld in de legesverordening van het waterschap. Deze kosten zijn er om de behandeling van je aanvraag te bekostigen. Vraag vooraf altijd naar de kosten, zodat je budget klopt.

Algemene regel oppervlaktewaterlichamen onttrekken van water

Er bestaat een algemene regel voor het onttrekken van water uit oppervlaktewaterlichamen.

Deze regel is bedoeld om watergebruik te standaardiseren. De regel is dat het onttrekken van water is toegestaan, tenzij er specifieke beperkingen gelden.

Dit is de basis van de waterwetgeving. De algemene regel is de starting point. Vanuit hier worden uitzonderingen gemaakt of extra eisen gesteld. Zoals de plicht om schade te voorkomen of de verplichting tot het melden van grote onttrekkingen.

Het is een flexibel systeem dat ruimte biedt voor normaal gebruik. Voor jouw voedselbos betekent dit dat kleine hoeveelheden water meestal gewoon mogen.

De regel is erop gericht om normale activiteiten mogelijk te maken, zonder het watersysteem onnodig te belasten.

Motivering van de algemene regel

Waarom bestaan deze regels eigenlijk? De motivering is helder: bescherming van het watersysteem.

Water is een schaars goed, vooral in droge periodes. Door regels te stellen, zorgen we dat er genoeg water is voor iedereen: voor de landbouw, natuur, industrie en drinkwater. De regels zijn er ook om de kwaliteit van het water te waarborgen. Te veel onttrekking kan leiden tot verdroging van oevers en een toename van vervuiling.

De motivering is dus gericht op duurzaamheid en het behouden van een gezond watersysteem voor de toekomst. Als voedselbosbeheerder ben je onderdeel van dat systeem.

Door je aan de regels te houden, draag je bij aan het algemeen belang.

Je bent een rentmeester van de natuur, en dat past bij de filosofie van permacultuur.

Vrijstelling en voorwaarden

Gelukkig is er ruimte voor kleine gebruikers. Veel voorkomende activiteiten, zoals het beregenen van een klein stukje landbouw of tuin, zijn vaak vrijgesteld van vergunning. De voorwaarden zijn meestal dat de wateronttrekking niet leidt tot aantoonbare schade en dat de hoeveelheid beperkt blijft.

De vrijstelling voor onttrekkingen tot 10 m3 per uur is een belangrijke.

Voor een voedselbos met enkele tientallen bomen is dit vaak voldoende. Zorg dat je pomp en sproeisysteem efficiënt zijn, zodat je met minimale waterhoeveelheid maximale opbrengst hebt.

Let op: vrijstelling betekent niet dat je zomaar alles mag doen. Je bent nog steeds verplicht om je aan de zorgplicht te houden. Je mag geen schade toebrengen aan het waterlichaam. Lees dus altijd de kleine lettertjes van de vrijstellingsregeling.