Waterrechten en wetgeving voor voedselbossen op grotere schaal

Stel je voor: je hebt een prachtig voedselbos ontworpen, vol met appelrassen als 'Groninger Kroon', peren als 'Gieser Wildeman' en veelbelovende notenbomen. Je bent klaar om aan de slag te gaan. Dan kom je erachter dat je geen water mag oppompen uit de sloot naast je terrein.

Of de gemeente zegt dat je weiland 'open landschap' is en dus niet bebouwd mag worden met bomen.

Dit is de harde realiteit waar veel initiatiefnemers op stuiten. Waterrechten en wetgeving zijn de onzichtbare muren waar je tegenaan kunt lopen.

Dit is de hobbelige weg van droom naar daad. In deze gids helpen we je om die muren te ontdekken en soms zelfs om te bouwen.

Bomen, Bos en Waterbeheer

Water is de levensader van elk voedselbos. In Nederland denken we al snel aan te veel water, maar de grote uitdaging is juist verdroging. Voedselbossen zijn waterrampenmakers? Integendeel.

Ze zijn een oplossing. Een volwassen bos met een diep wortelgestel, zoals je vindt bij inheemse soorten als zomereik of wilg, kan water veel langer vasthouden dan een stuk grasland.

Het werkt als een enorme spons. In de zomer zorgt de schaduw van de boomkruinen voor minder verdamping. Dit effect is zo sterk dat de overheid steeds vaker kijkt naar bossen als onderdeel van de waterhuishouding.

Je bent dus niet alleen een boer, je bent een waterbeheerder. De Nederlandse Bossenstrategie en het Klimaatakkoord zien bossen en grootschalige aanplant (zoals voedselbossen) als essentieel. Ze leveren een bijdrage aan de waterbergende capaciteit van het land. Waar dat in het verleden misschien niet werd gewaardeerd, is er nu langzaam een erkenning.

Dit is je voet tussen de deur. Je kunt een voedselbos presenteren als een groene waterbuffer.

Dit helpt bij gesprekken met waterschappen en gemeentes. Je bent dan geen lastpost die water onttrekt, maar een partner die water vasthoudt en de waterkwaliteit verbetert door minder uitspoeling van meststoffen.

Je bent geen lastpost die water onttrekt, maar een partner die water vasthoudt.

Waterveiligheid en innovatieve dijkconcepten

Denk groots. Op dit moment experimenteert Nederland met 'dijken van bomen'. De 'Groene Rivier' is een concept waarbij water in tijden van nood over kan stromen door weilanden, mits die bedekt zijn met bomen die dat overleven.

Voor jouw voedselbos betekent dit dat je misschien een rol kunt spelen in waterveiligheid.

Stel je voor dat je terrein in een uiterwaard ligt. Dan mag je vaak niets bouwen, maar een voedselbos met wilgen, fruit en notenbomen mag soms wel. Waarom? Omdat het de doorstroom van water bij hoogwater niet belemmert en het de dijk versterkt tegen uitspoeling.

Dit is een niche, maar wel een met potentie. Het Waterschap kan hierin een financiële partner zijn.

Denk aan subsidies voor 'natuurinclusief bouwen' of waterbergingsprojecten. De waterkwaliteit is ook een speerpunt.

Voedselbossen zonder bemesting zorgen voor een betere grondwaterkwaliteit. Dit is een 'ecosysteemdienst' die je kunt verzilveren. Er zijn initiatieven waar boeren worden betaald voor maatregelen die de waterkwaliteit verbeteren.

Hoewel dit nog niet standaard is voor voedselbossen, is het een verdienmodel dat je in de gaten moet houden. De markt voor koolstof en waterrechten beweegt langzaam, maar zeker. Je bent een investeerder in de toekomst.

Tussen droom en daad: voedselbossen en open landschappen

Hier knelt de schoen vaak het meest. Je hebt een prachtig stuk weiland op het oog. Open, zonnig, perfect voor fruitbomen.

Dan komt de wetgeving om de hoek kijken. Veel landbouwgrond in Nederland is bestemd voor 'open landschap'.

Dit is een cultuurhistorisch concept. De gedachte is dat we de weidse vergezichten moeten behouden.

Helaas betekent dit in de praktijk dat je geen bomen mag planten, want dat 'sluit' het landschap. Dit is een enorme valkuil. Veel initiatieven stranden hier omdat ze te snel beginnen met planten zonder de bestemming te checken.

Voedselbossen passen vaak niet in de huidige hokjes. Het is geen 'agrarisch gebied' in de zin van een akkerbouwbedrijf, maar het is ook geen 'bos' in de klassieke zin.

Het is een hybride vorm. De overheid loopt hierin achter. Toch is er hoop. De discussie over 'nieuwe landschapstypen' wint aan terrein.

Gemeentes worden steeds vaker gevraagd om ruimte te maken voor klimaatbestendige en biodiverse landbouw. Jouw voedselbos is het levende bewijs dat dit kan.

Wetgeving en bestemmingsplannen

De uitdaging is om de beleidsmakers te overtuigen dat jouw bos meerwaarde heeft boven een grasveld voor koeien.

De eerste stap is altijd de 'bestemmingsplanner' raadplegen. Dit is je bijbel. Kijk naar wat er mag volgens het vigerende bestemmingsplan.

Vaak staat er iets als 'Agrarisch doeleinden' of 'Bos'. Soms is er een uitzondering voor 'hoogstamfruitbomen'. Dat is een opening.

Hoogstam is een term uit de oude fruitteelt. Als je kunt aantonen dat je fruitbomen plant die ouder worden dan 30 jaar en een kruinhoogte van 8-12 meter hebben, mag dat soms wel binnen een agrarische bestemming.

Dit is de 'speelruimte' die Stichting Voedselbosbouw benadrukt. Je hoeft het wiel niet opnieuw te draaien; kijk wat de regels nu al toestaan.

Is de bestemming 'Bos'? Dan zit je vaak goed, maar let op: 'Bos' betekent in juridische zin vaak dat het bos moet blijven. Je mag het niet zomaar omturnen naar iets anders later.

Voor een voedselbos is dat prima, maar het beperkt je mogelijkheden. Wil je dieren houden in het bos of eetbare waterplanten in je vijver integreren?

Dan is het soms ineens 'Agrarisch' en ben je de draad kwijt. De oplossing zit vaak in een 'bestemmingsplanwijziging'. Dit is een traject dat je niet lichtvaardig moet instappen. Het kost tijd en geld.

Reken op €5.000 tot €15.000 voor een eenvoudige wijziging, afhankelijk van de gemeente en de hoeveelheid werk dat een externe planoloog moet verrichten. Een andere optie is de 'tijdelijke bestemming'.

Er is een trend dat gemeentes ruimte geven voor tijdelijke initiatieven, bijvoorbeeld voor 10 of 15 jaar.

Dit is interessant voor pioniers. Je kunt dan met minder kosten starten. Echter, investeren in bomen is een langetermijninvestering.

Een appelboom levert pas na 4-5 jaar serieuze opbrengst. Een tijdelijke bestemming van 10 jaar is net lang genoeg om winstgevend te worden, maar het voelt onzeker. Je kunt vaak wel afspraken maken met de gemeente over verlenging. Zorg dat je dit zwart op wit krijgt.

Verdienmodellen en financiering: Water als product

Water is een schaars goed. In de toekomst gaan we water mogelijk rechtstreeks verhandelen.

Momenteel zijn er in Nederland geen officiële waterrechtenmarkten zoals in landen als Australië, maar de discussie woedt wel.

Als voedselbosbeheerder kun je nu al inspelen op de vraag naar wateropslag. Waterschappen betalen soms boeren voor het waterbergend vermogen van hun land. Terwijl je de jaarlijkse waterbehoefte van je voedselbos berekent, ontdek je ook de waarde van waterberging in de polder.

Als je je voedselbos inricht als waterbergingsgebied (bijvoorbeeld door slim water vast te houden met swales), kom je mogelijk in aanmerking voor een vergoeding. Dit zijn vaak bedragen van enkele honderden euro's per hectare per jaar, afhankelijk van de regio.

Er zijn diverse subsidieregelingen die je kunt combineren. Denk aan de 'Subsidieregeling Natuur en Landschap' of regelingen vanuit de provincie voor 'klimaatbestendigheid'. Hoewel deze regelingen vaak gericht zijn op natuurprojecten, kan een voedselbos met een duidelijk ecologisch profiel hier soms op meeliften. De kunst is om de juiste combinatie te vinden.

Je bent dan niet afhankelijk van de opbrengst van appels en peren alleen.

Je bent een bosbeheerder die betaald krijgt voor CO2-opslag, waterberging en biodiversiteit. Dat maakt de exploitatie veel stabieler. Een specifieke prijsindicatie voor een bestemmingsplanwijziging is moeilijk, omdat elke gemeente anders is.

Maar reken op een bedrag tussen de €3.000 en €10.000 voor een 'passende procedure'. Dit is vaak goedkoper dan een volledige bestemmingsplanherziening.

Als je een voedselbos wilt starten van 2 hectare, is het slim om minimaal €15.000 reserve te hebben voor de juridische en planologische kosten, naast de kosten voor bomen (een goede fruitboom kost al gauw €40-€80) en aanplant. Zonder geld voor de bureaucratie kom je er niet.

Praktische tips: Je plan van aanpak

Wil je aan de slag? Ga niet direct naar de kweker.

Ga eerst naar het gemeentehuis. Vraag naar de 'frontoffice' of een 'gebiedsmanager'. Leg je idee uit, zonder meteen te vragen of het mag.

Vraag: "Hoe zouden we dit kunnen realiseren?" Zo bouw je een relatie op. Neem een mooie tekening mee van je voedselbos.

Mensen zijn visueel ingesteld. Laat zien dat het er mooi uitziet en niet rommelig. Dat helpt.

1. Check het bestemmingsplan: Kijk online via de website van de gemeente. Zoek op 'bomen', 'bos', 'hoogstam' en 'agrarisch'. Weet wat er staat voordat je praat.
2. Praat met de Waterschap: Bel het waterschap. Vraag naar de waterbeheerder voor jouw gebied. Leg uit hoe je water gaat vasthouden met je bos. Vraag of er regelingen zijn of contactpersonen bij de gemeente.
3. Zoek bondgenoten: Sluit je aan bij de Stichting Voedselbosbouw. Zij hebben modelbrieven en juridische kennis. Deel je plannen met andere voedselbosbouwers. Samen sta je sterker.
4. Bouw een 'natuurinclusieve' businesscase: Bereken niet alleen de kilo's appels, maar ook de wateropslag en CO2. Gebruik de termen die de overheid wil horen. Zo verkoop je je plan.

Hier is een stappenplan: Waterrechten en wetgeving zijn complex, maar ze zijn geen onneembare barrières. Ze zijn de regels van het spel. Wie de regels kent, kan ze soms in zijn voordeel gebruiken.

Begin klein, experimenteer en zorg dat je juridisch waterdicht bent. Dan staat er over tien jaar een prachtig, vruchtbaar bos dat water geeft in plaats van water vreet.