Smeerwortel (Symphytum): De mineralenpomp van het voedselbos
Stel je voor: je loopt door je voedselbos en je ziet een plant die eruitziet alsof ie rechtstreeks uit een Jurassic Park-film is ontsnapt. Grote, ruige bladeren, een beetje plakkerig, en diep groen. Dit is smeerwortel.
En het is misschien wel de hardste werker in je hele permacultuur-tuin. Het is niet zomaar een onkruid dat je weg moet halen. Nee, het is een levende mineralenpomp.
Het haalt spul uit de diepe lagen van je bodem en legt het bovenop de grond, waar al je fruitbomen en groenten er direct profijt van hebben.
Als je dit begrijpt, ga je je tuin op een heel andere manier zien.
Russische smeerwortel
Als je in de wereld van permacultuur duikt, hoor je al snel over 'Bocking 14'. Dit is niet zomaar een soort, dit is een specifieke cultivar van Russische smeerwortel (Symphytum x uplandicum). En het is de gouden standaard voor een reden. Waarom?
Omdat het de perfecte balans heeft gevonden. De meeste tuiniers zijn bang voor woekerplanten. En terecht.
Niemand wil een tuin die overgenomen wordt door agressieve wortels. Nou, Bocking 14 is de oplossing.
Het is een hybride die wetenschappelijk is ontwikkeld om niet uit te zaaien. Het produceert nagenoeg geen zaad. Je bent dus verzekerd van een plant die blijft waar hij is.
Hij groeit wel via wortelstokken, maar veel minder agressief dan zijn wilde neefjes.
Je kunt hem dus met een gerust hart planten. Deze jongen wordt ongeveer 60 tot 100 cm hoog. Hij is volledig winterhard, dus je kunt hem planten en hem gewoon zijn gang laten gaan. Hij sterft in de winter af en komt in het voorjaar weer vrolijk opzetten. Ideaal voor het creëren van vaste structuren in je voedselbos, bijvoorbeeld als een levende mulch-laag onder fruitbomen.
Gewone smeerwortel - Symphytum officinale
Naast de Russische variant is er ook de 'gewone' smeerwortel. Dit is de soort die je in Nederland in het wild tegenkomt langs sloten en weilanden.
Hij is hier dus inheems. Dat klinkt leuk, maar voor een strak voedselbosontwerp is hij vaak minder geschikt dan zijn Russische neef.
Waarom? Omdat Symphytum officinale wél flink kan woekeren via zijn wortelstokken. Als je hem loslaat in een kleinere tuin, kan hij de boel overnemen. Je hebt dan niet meer de controle die je als voedselbos-bouwer wilt hebben.
Hij groeit weliswaar net zo hoog (tot 100 cm) en bloeit prachtig, maar de kans dat je over een paar jaar je hele border vol smeerwortel hebt zitten is reëel.
De bloeitijd van de gewone smeerwortel loopt van begin april tot eind augustus. Dat is lang, en hij trekt bijen en hommels aan. Prachtig voor de biodiversiteit.
Maar voor de functie van 'mineralenpomp' en 'onkruidbarrière' is de Bocking 14 gewoonweg de betere keuze. Hij doet hetzelfde werk, maar netjes en gecontroleerd.
Specifieke instructies zaaien en verzorging
Omdat Bocking 14 bijna geen zaad geeft, begin je niet met zaaien.
Je koopt een plant of, beter nog, een stukje wortelstok (een 'knots'). Dit is een stuk wortel van ongeveer 5-10 cm lang. Dit stop je in de grond.
Zo simpel is het. Plant de wortelstok op een diepte van ongeveer 5 cm.
Geef hem een plekje in de zon of halfschaduw. Hoewel hij het overal redt, doet hij het in de zon het beste voor de bladproductie.
Zorg dat je de plek onkruidvrij maakt voordat je plant, zodat de smeerwortel de ruimte krijgt om te starten. De eerste maand even extra water geven helpt.
De plant zal in het eerste jaar misschien nog wat bescheiden zijn. Dat is normaal. Hij bouwt zijn wortelstelsel op. Vanaf het tweede jaar gaat hij pas echt werken. Hij vormt dan een dichte pol.
Algemene verzorginstructies
Vanaf dat moment kun je hem gebruiken als barrière. Plant hem in een rij, en hij vormt een muur van blad.
Zodra de plant eenmaal staat, is het onderhoud minimaal. Dat is het mooie van permacultuur: je installeert een systeem en het gaat voor je werken. Als je de bodem met rust laat, is de enige echte taak die je hebt nog maar oogsten.
En dat is goed voor de plant én voor jou. Je kunt het blad tot wel vier keer per jaar oogsten.
Snijd de bladeren af net boven de grond, maar laat de wortelstok ongemoeid.
Door regelmatig te oogsten, stimuleer je de plant om nieuw, zacht blad te maken. Dit jonge blad is het beste. Het zit vol proteïne en mineralen.
Als je het blad laat zitten, wordt het oud, taai en gaat het bloeien. Dan is het voor consumptie minder geschikt.
Mest hoef je niet te geven. Dat is het hele punt.
De smeerwortel is de meststof. Hij haalt de mineralen omhoog.
Als je hem snoeit of oogst, valt dit blad op de grond en maakt het compost. De mineralen komen weer beschikbaar voor de fruitbomen en planten eromheen. Het is een gesloten systeem, net zoals wanneer je urine als natuurlijke meststof inzet.
Waarom is smeerwortel zo belangrijk?
Het geheim van smeerwortel zit hem in de diepte. De meeste groenten en fruitbomen hebben wortels die in de bovenste laag van de grond zitten.
Daar zijn de mineralen vaak al opgebruikt. Smeerwortel heeft een penwortel die veel dieper gaat. Hij haalt mineralen zoals kalium, fosfor en calcium uit de onderlagen van de bodem en transporteert deze omhoog naar zijn bladeren. Stel je voor dat je bladeren van smeerwortel als mulch gebruikt rondom je appelboom.
Die bladeren rotten langzaam weg. De mineralen diep uit de grond komen nu in de bovenste laag, precies waar de boom ze nodig heeft. Let er bij het aanplanten in de stad wel op dat je rekening houdt met de bodemkwaliteit en eventuele zware metalen.
Je gebruikt dus de diepte van de aarde om de bovenste laag te voeden.
Dat is permacultuur op zijn best. Je kunt er ook thee van maken. Gooi een emmer vol bladeren in een ton water, laat het een weekje staan, en je krijgt een donkere, gefermenteerde drank.
Dit is een vloeibare meststof die je planten een enorme boost geeft. Vooral voor bladgroenten werkt dit als een trein. Je mengt de thee 1:10 met water en geeft het aan je gewassen.
Praktische tips voor in je voedselbos
Het toepassen van smeerwortel is eenvoudig, maar een paar slimme trucs maken het verschil.
- De barrière: Plant Bocking 14 in een rij aan de rand van je moestuin of rondom een fruitboomgaard. Doordat hij zo dicht groeit, houdt hij woekerend onkruid tegen. Je hoeft alleen de binnenkant bij te houden.
- De mulch-laag: Oogst het blad en leg het direct rondom je bomen en struiken. Dit werkt als een deken. Het houdt vocht vast, onderdrukt onkruid en voedt de bodem langzaam.
- Smoothie-power: Pluk in de lente de jonge, malse bladeren voordat ze stug worden. Was ze goed. Stop ze in je blender met een banaan, wat water en een schepje Griekse yoghurt. Je proeft de smeerwortel bijna niet, maar je krijgt een enorme lading mineralen en eiwitten binnen. Let op: eet niet te veel en niet te vaak vanwege de pyrrolizidine-alkaloïden (stofjes die de lever kunnen belasten). Een handje per week in een smoothie is veilig voor volwassenen.
- Compostversneller: Gooi een paar handen blad door je composthoop. De mineralen zorgen voor een rijkere compost en de structuur van het blad helpt de boel luchtig te houden.
Hier zijn concrete ideeën om direct mee aan de slag te gaan: Door smeerwortel te zien als een partner in plaats van een lastig plantje, verander je je tuin. Het is een investering in gezonde bodems en overvloedige oogsten.
Koop een stukje Bocking 14 (kost vaak maar €5,- tot €10,- per stukje wortel) en plant het deze week nog. Over een jaar kijk je met een glimlach naar je eigen mineralenpomp.