September: Notentijd en het voorbereiden op de herfst

September. De geur van vochtige aarde, een frisse bries door de bladeren en overal die bonkende noten die uit de bomen vallen.

In je voedselbos is dit hét moment van overvloed en voorbereiding. De zomer loopt op zijn einde, de energie van de bomen trekt langzaam terug naar de wortels, en tegelijkertijd liggen de schatten van het komende jaar al op de grond te wachten.

Dit is de maand waarin je oogst, zaait en je tuin klaarstoomt voor de kou. Pak je mand en je schep, we gaan aan de slag.

Noten speuren en rapen

Er gaat niets boven de satisfactie van een wandeling door je eigen tuin met een mandje dat langzaam vol klapt met noten. Hazelaars laten hun vruchten nu vallen, walnotenbonken rollen uit de kruinen en kastanjes prikken uit hun stekelige jas.

Dit is het moment om te oogsten, maar ook om te kijken naar de bomen zelf.

Handje per dag: kies uit deze vijf gezondste noten

Hoe staan ze ervoor? Kunnen ze nog wel wat zonlicht gebruiken? En misschien wel de allerbelangrijkste vraag: welke noten zijn eigenlijk het allerbeste voor je?

Als je een voedselbos aanlegt, kies je voor diversiteit. Noten zijn krachtbronnen, maar niet allemaal even geschikt voor elke tuin. De hazelaar (Corylus avellana) is een topper. Deze meerstammige heester wordt 5 tot 6 meter hoog en breed, en is een snelle groeier.

Je eerste oogst heb je al na 3 tot 5 jaar. Wil je iets spectaculairs?

De roodbladige hazelaar (Corylus maxima purpurea) is een plaatje van ongeveer 4 meter hoog en werkt fantastisch als sierheester. De walnoot (Juglans regia) is een echte reus.

Goed voor brein en hart: zó gezond zijn walnoten

In het wild worden ze 20 meter, maar voor je tuin zijn er compacte soorten zoals ‘Bella Maria’ en ‘Buccaneer’. Deze blijven rond de 7 meter en zijn zelfbestuivend – ideaal voor kleinere tuinen. Ze produceren noten na 3 tot 10 jaar, afhankelijk van de soort.

Hou je van exoten? De Japanse walnoot (hartnoot) kan wel 30 meter worden, maar is in Nederland nog vrij zeldzaam.

Tot slot de kastanje (Castanea): een majestueuze boom van 15 tot 20 meter die tamme kastanjes levert. Kortom, er is voor elke tuin wel een passende noot te vinden. Waarom zou je eigenlijk een boom planten voor noten?

Zo (on)gezond zijn pinda’s écht

Omdat ze een powerhouse zijn voor je gezondheid. Walnoten zitten vol omega-3-vetzuren, die supergoed zijn voor je hersenen en je hart.

Ze helpen je cholesterol op peil houden en werken ontstekingsremmend. Een handje per dag is genoeg. En het mooiste?

Je hebt ze gratis uit je eigen tuin. Geen onnodige verpakkingen, geen transportkilometers, gewoon puur natuur uit je voedselbos. Oké, pinda’s zijn technisch gezien peulen, geen noten.

Vergeet tulpen: waarom déze bollen jouw tuin tot leven brengen

Maar ze horen er wel bij in de noten-discussie. Veel mensen denken dat pinda’s ongezond zijn omdat ze vaak in vette of gezouten varianten worden gegeten. In puur vorm zijn ze een prima bron van eiwitten en gezonde vetten. Toch kiezen we in een voedselbos liever voor echte notenbomen. Waarom?

Omdat bomen een jarenlange, stabiele oogst geven en de bodem verbeteren. Pinda’s zijn leuk voor de variatie, maar investeren in een hazelaar of walnoot betaalt zich op de lange termijn veel meer uit.

September is ook hét moment om bollen te planten. Tulpen zijn mooi, maar in een voedselbos of permacultuur-tuin wil je meerwaarde.

Kies voor bloembollen die insecten lokken en die na de bloei niet storen. Winterakoniet en bosanemoon zijn geweldig. Week ze een nacht in water voordat je ze plant.

Ze bloeien vroeg in het voorjaar, net als de bijen en hommels wakker worden.

Zo bouw je aan een levendig ecosysteem zonder dat je er elke dag mee bezig hoeft te zijn. Bestel je voorjaarsbollen bij gespecialiseerde kwekers. Kies voor verwilderingsbollen die zichzelf uitzaaien.

Geen tuin, maar wel uitzicht over het groen én de stad

Zo bouw je een tuin die elk jaar voller en weelderiger wordt, zonder dat je elk jaar opnieuw hoeft te planten. Dat is de kracht van permacultuur: werken met de natuur, niet ertegen.

Niet iedereen heeft een grote tuin. Misschien woon je in de stad en heb je alleen een balkon of dakterras.

Ook dan kun je genieten van noten en het seizoen. Kies voor dwergnoten of kleine hazelaars in grote potten. Ze doen het prima op een zonnige plek, mits je ze goed water geeft en de grond voedzaam houdt.

Mogelijk zeer koude winter op komst volgens historische voorspellingen

Het gaat om de verbinding met het seizoen, het zien groeien en oogsten. En als je echt geen ruimte hebt, sluit je aan bij een lokale voedselbos-community. Deel de oogst, deel de kennis. De weermannen en -vrouwen fluisteren over een strenge winter.

Historische patronen wijzen erop dat we ons moeten voorbereiden op kou. Dit is extra reden om nu aan de slag te gaan.

Bescherm je bomen, zorg dat de bodem bedekt is en zet kwetsbare planten op een veilige plek. Een goede voorbereiding is het halve werk. Je voedselbos is een levend systeem dat je beschermt, maar soms heeft het zelf ook een beetje hulp nodig.

Praktische voorbereidingen voor de herfst

Naast het rapen van noten is september de maand van onderhoud. Je tuin klaarmaken voor de kou en kijken naar de winterse rust.

Dit is het moment om snoeiwerk te doen, compost te geven en planten te verplaatsen. Pak het rustig aan.

Snoeien en verzorgen

Je hoeft niet alles in één dag te doen. Een uurtje hier, een uurtje daar. Het gaat om de routine. De hazelaar is een snelle groeier.

Snoei hem in de wintermaanden, terwijl je geniet van de waarde van winterse stilte. Verwijder tijdens deze rustfase dode en kruisende takken.

Zo komt er licht in het hart van de boom en dat bevordert de notenvorming. Gebruik de takken die je snoeit als plantenrekje of als natuurlijke afscheiding in de tuin. Steek ze simpelweg in de grond; ze zullen niet verder groeien.

Walnoten en kastanjes hoef je meestal niet te snoeien, tenzij ze te groot worden voor je tuin. Kies voor zelfbestuivende kleine soorten als je ruimte beperkt is.

En let op: plant een walnoot nooit op een vochtige plek. Te veel vocht is funest voor de wortels.

Verwijder wekelijks uitgebloeide bloemen van dahlia, roos en zomerbloeiers. Knip aangevreten of opgerolde bladeren uit bomen en struiken. Gooi deze niet op de compost, want daar kunnen ziektes in zitten.

Grond en compost

Verwijder ze uit de tuin. Geef je hagen en bomen een laag compost.

Dit voedt de bodem en helpt de planten de winter door. Als je camelia’s of rododendrons hebt, geef ze nu extra water.

Ze vormen nu de knoppen voor volgend jaar. Kuipplanten kun je nog snoeien terwijl ze buiten staan.

Zo hou je ze compact en gezond. Heb je een ongebruikte zandbak? Verander hem in een moestuinbak. Vul hem met goede aarde en plant er nu winterharde kruiden of groenblijvers in.

Verplanten en delen

Zo benut je elke vierkante meter in je voedselbos. Vaste planten die 2 tot 3 jaar op dezelfde plek staan, kun je nu delen.

Dit verjongt de plant en geeft je meer materiaal om te verspreiden. Tweejarige planten zoals vingerhoedskruid verplaatsen naar halfschaduw. Dat is ideaal voor ze.

Zet steeketiketten bij vaste planten voordat ze afsterven. Anders weet je in het voorjaar niet meer wat er stond.

Maak een lichtplan voor tuinverlichting. Dit kun je zelf doen of via een elektricien.

Zo geniet je ook op donkere avonden van je tuin.

De kunst van het noten drogen en bewaren

Noten oogsten is één ding, ze goed bewaren is twee. Verse noten bevatten nog veel vocht en kunnen snel schimmelen.

De kunst is om ze langzaam te drogen op een koele, droge en luchtige plek. Denk aan een schuur, zolder of een koude kas. Leg ze uit op een rooster of in een dunne laag in een doos.

Af en toe omscheppen helpt. Walnoten kun je in de schil laten drogen.

Ze zijn dan maanden houdbaar. Hazelnootjes kun je het beste na het drogen pellen en verwerken. Kastanjes zijn wat lastiger; die kun je het beste direct verwerken of invriezen. Zo heb je het hele jaar door een voorraadje eigen noten.

De rol van noten in een permacultuur-systeem

In een permacultuur-tuin draait alles om verbinding en duurzaamheid. Notenbomen zijn hoekstenen.

Ze bieden voedsel, schaduw, windbreking en habitat voor vogels en insecten. Hazelaars bijvoorbeeld lokken bijen en hommels.

Walnoten en kastanjes produceren hoogcalorisch voedsel dat je maandenlang kunt bewaren. Door notenbomen slim te combineren met andere planten, creëer je een veerkrachtig systeem. Plant onder notenbomen bodembedekkers die de grond voeden en vocht vasthouden. Gebruik de bladeren als mulch.

Zo sluit je de kringloop en hoef je minder kunstmest of water te gebruiken.

Dat is de essentie van voedselbossen: een systeem dat zichzelf in stand houdt.

Veelvoorkomende fouten en hoe je ze vermijdt

Er zijn een paar valkuilen waar je in kunt trappen. Ten eerste: hazelaars niet snoeien tijdens de rust in de winter.

Dan bereikt het zonlicht het hart van de boom niet en gaat de notenvorming achteruit.

Ten tweede: walnoten planten op een vochtige standplaats. Dit is funest voor de wortels. Kies een plek met goed doorlatende grond.

Een andere fout is het verkeerd drogen van noten. Leg ze niet te dik op elkaar en zorg voor ventilatie. En tot slot: vergeet niet om je tuin winterklaar te maken. Compost aanbrengen, planten beschermen en bollen planten. Doe dit op tijd, want als de vorst er eenmaal is, is het te laat.

Conclusie: een maand van oogst en voorbereiding

September is de maand waarin je de vruchten plukt van je werk en tegelijkertijd de basis legt voor volgend jaar. Noten rapen, bollen planten, snoeien en de bodem voeden voor het volgende jaar.

Het is een cyclus die je elk jaar herhaalt. Met elke stap bouw je aan een tuin die steeds rijker en veerkrachtiger wordt.

Dus pak je mand, loop je tuin in en geniet. De herfst komt, en jij bent er klaar voor.