Japanse dadelpruim (Kaki): Welke rassen zijn echt winterhard?

Stel je voor: je loopt door je voedselbos, tussen de wilde peren en de hazelaars, en je oog valt op een boom die er net even anders uitziet. Grote, glanzende bladeren en in de herfst trossen feloranje vruchten die wel aan lampjes lijken. Dit is de Japanse dadelpruim, of Kaki.

Een boom die je tuin een exotische tintje geeft, maar dan één die wél kan overleven in onze koude winters.

De vraag is alleen: welke soort stop je nou echt in de grond zonder dat hij de eerste vorst al opgeeft?

Wat is een Kaki eigenlijk?

De Japanse dadelpruim (Diospyros kaki) komt oorspronkelijk uit China en Japan, maar voelt zich de laatste jaren steeds beter thuis in onze contreien.

Het is een bladverliezende boom die in de herfst spectaculaire kleuren geeft. De vruchten zijn zoet, zacht en een beetje plakkerig als ze goed rijp zijn. Je kunt ze zo eten, net als een appel, of laten indrogen tot een soort natuurlijke snoepjes.

Waarom is deze boom zo interessant voor een permacultuur tuin? Ten eerste heeft hij weinig tot geen last van ziektes.

In de intensieve fruitteelt zie je veel aantastingen, maar in een ecologische setting groeit de Kaki als een speer.

Ten tweede is het een diepe wortelaar. Hij haalt voedingsstoffen naar boven en verbetert de bodemstructuur. En tot slot is het een zogenaamde ‘late bloeier’. Pas als de ergste vorst voorbij is, komen de bloemen uit.

Dat betekent dat je bijna nooit misgrijpt door een late nachtvorst. Maar, en hier komt de kneep: de Kaki is niet van nature een poolvos.

Sommige rassen zijn zacht en doen het alleen in de milde gebieden van Nederland, zoals Zeeland. Andere rassen zijn door kruisingen en selectie veel harder geworden. Als je in het binnenland woont of in een hoger gelegen gebied, is de keuze voor het juiste ras het verschil tussen een dode boom en een oogst waar je jarenlang plezier van hebt.

De winterhardheid: waarom is dit zo’n issue?

Winterhardheid draait om meer dan alleen de temperatuur. In Nederland en Vlaanderen heb je te maken met natte kou.

Je boom kan misschien wel -15°C aan, maar als zijn wortels in de winter in een bak met water staan, rotten ze weg. De Kaki is van nature geen moerasplant. Hij houdt van diepe, goed doorlatende grond. Zandgrond is ideaal.

Zware klei is een uitdaging. In een voedselbos bodem moet je dus zorgen voor voldoende structuur, bijvoorbeeld door het toevoegen van grof materiaal zoals houtsnippers of met de schop losgemaakte lagen.

Een ander aspect is de blootstelling. Een boom die in de volle wind staat, koelt veel sneller af dan een boom die beschut staat door een heg of muur. In permacultuur noemen we dat ‘microklimaat’. Een plekje tegen een zuidelijke muur van het huis kan al 2 tot 5 graden schelen.

Dat is vaak het verschil tussen een Kaki die het overleeft en een die het begeeft. Zorg er ook voor dat de stam niet te veel opwarmt door reflecterende muren, wat kan leiden tot barstjes bij plotselinge afkoeling.

De grootste valkuil is het verschil tussen vorstvrij en winterhard. Veel rassen overleven de kou zelf wel, maar de knoppen zijn gevoelig. Als de temperatuur in het vroege voorjaar plotseling daalt na een warme week, kunnen de bloemknoppen bevriezen.

Dan heb je een levende boom, maar geen vruchten. Dit is waarom selectie van rassen essentieel is.

We zoeken naar rassen die laat in het blad komen en laat bloeien, zodat ze de ergste kou ontlopen.

De kanjers onder de rassen: wat overleeft écht?

Er zijn tientallen rassen, maar in de praktijk van de Europese permacultuur slepen een paar namen eruit. Dit zijn de rassen die je bij gespecialiseerde kwekers zoals 'De Fruittuin van vroeger' of 'Kwekerij de Hes' vindt.

Ze zijn getest in het veld, niet alleen in de kas. 1. ‘Jiro’ (of ‘Fuyu’ type)
Dit is het ras dat je wilt hebben als je zeker wilt zijn. ‘Jiro’ is wat noemt ‘echt winterhard’ tot ongeveer -18°C tot -20°C.

De boom is sterk en groeit gestaag. De vrucht is licht afgeplat, oranjebruin en kan zo gegeten worden zonder dat je hoeft te wachten tot hij zacht wordt (niet-steelhard). In de herfst kleurt de boom vuurrood, net als de zwarte walnoot voor hout en noot.

Dit is de stabiele keuze voor bijna heel Nederland, mits je hem op een beschutte plek zet. 2. ‘Gosho’
Een Japans ras dat bekend staat om zijn vroege vruchtzetting en grote, zoete vruchten. ‘Gosho’ is iets gevoeliger dan ‘Jiro’, maar doet het in de praktijk vaak verrassend goed.

De vrucht is lichter van kleur en bijna bol. Hij is erg populair vanwege de smaak. Als je in de randstad of het westen van het land woont, is dit een topkeuze. In het koudere oosten of zuiden van Limburg kan je hem het beste tegen een muur planten, of kies voor een amandelboom 'Robijn' voor het Nederlandse klimaat.

3. ‘Giombo’
Dit is een Europees ras (Frans) dat specifiek gekruist is voor koudere klimaten.

De boom is sterker en de bloemknoppen zijn beter beschermd. De vrucht is steelhard, wat betekent dat je hem pas kunt eten als hij volledig zacht is (liefst na vorst). ‘Giombo’ is een uitstekende keuze voor voedselbossen in de hogere zandgebieden. De smaak is intens en rijk.

4. ‘Triumph’
Een hybride die in de VS is ontwikkeld en bekend staat om zijn extreem hoge winterhardheid. De boom kan temperaturen tot ver onder de -20°C aan.

De vrucht is groot en zoet, maar soms wat minder uitgesproken van smaak dan de echte Japanse rassen. Desondanks een veilige gok voor wie in de koudste uithoeken van het land woont en toch een Kaki wil proberen. Zoek je naast deze boom nog een decoratieve en lekkere klimmer voor je voedselbos? Over prijzen gesproken: een tweejarige boom van 125-150 cm hoog kost bij gespecialiseerde kwekers tussen de €25 en €35.

Grotere exemplaren (175-200 cm) lopen op tot €45-€55. Online aanbieders van 'supermarktbomen' hebben vaak rassen die niet winterhard zijn (zoals 'Triumph' in de aanbieding, maar dan in een te koude zone geleverd). Koop dus bij een kwekerij die begrijpt wat voedselbosbouw inhoudt.

De juiste plek en bodem: tips uit de praktijk

Wil je dat je Kaki overleeft, dan begin je bij de aanplant. Graaf een gat dat twee keer zo breed is als de kluit, maar niet dieper.

De boom moet net zo diep staan als in de pot. Druk de grond goed aan, maar stamp hem niet hard.

Kaki's houden van een licht zure tot neutrale grond (pH 6.0 - 7.0). Meng eventueel wat tuinturf of bladaarde door de plantgrond, maar vooral veel compost om het bodemleven te activeren. De keuze van de locatie is cruciaal.

Zoek een plekje dat 's winters in de zon ligt (zuidkant) en beschut is tegen de koude oostenwind. Een heg van wilgen of meidoorns kan dienen als windbreker. In een voedselbos combineer je de Kaki vaak in de tweede laag, net onder de hoge fruitbomen zoals noten of appels. Dit zorgt voor een koeler microklimaat in de zomer en beschutting in de winter.

Water is in de winter minder een issue, maar in de zomer heeft de boom veel nodig.

Zorg voor een dikke laag mulch (minimaal 10 cm) rondom de stam, maar niet direct tegen de bast. Gebruik blad, stro of houtsnippers.

Dit houdt de bodem vochtig en beschermt de wortels tegen temperatuurschommelingen. In de eerste twee winters na planten is het verstandig om de stam te beschermen met boomband of rietmatten bij extreme vorst. Let op: plant geen Kaki in de volle wind op een open veld.

Als je een open plek hebt, bouw dan een kleine windwal van takken of zet hem naast een schuur.

In permacultuur denken we in relaties: de Kaki doet het goed naast een composthoop (warmte) of een muur (reflectie). Zoek die symbiose op.

Waar te koop en waarop letten?

Als je online zoekt, kom je veel aanbieders tegen. Wees kritisch. Veel webshops verkopen 'Kaki' als sierboom, zonder te vermelden dat het om een gevoelige soort gaat.

Let op de Latijnse naam: Diospyros kaki. En vraag bij de kwekerij na of het ras getest is in Nederlandse omstandigheden.

• Stek of jonge plant (1e jaar): €10 - €15 (vaak minder winterhard)
• Geënte boom (2-3 jaar): €25 - €45 (Aanbevolen)
• Volwassen boom in pot (3-4 jaar): €60 - €90 (Directe oogst)

Een goed teken is als de kwekerij zelf foto's heeft van volwassen bomen in de winter. Prijzen variëren, maar reken op: Een tip: koop in het najaar.

Dan kun je de wortelgestel zien (potgekweekt) en weet je dat de boom rustig kan aarden voordat de vorst invalt. In het voorjaar planten kan ook, maar zorg dan dat je in maart plant en de eerste weken water geeft.

Conclusie: kies verstandig, geniet eindeloos

De Japanse dadelpruim is een aanwinst voor elke permacultuur tuin. Het is een lage moeite, hoge opbrengst boom als je de basis goed hebt.

Vergeet de mythe dat exoten niet koud kunnen. Met rassen als ‘Jiro’, ‘Gosho’ en ‘Giombo’ haal je een stukje Japanse cultuur in je voedselbos dat bestand is tegen de Nederlandse realiteit.

Zorg voor die beschutte plek, verbeter je bodem en kies het juiste ras. Dan sta je over een jaar of vier met je eigen zoete dadels in de hand, terwijl de wind om je huis waait en de sneeuw op de bladeren van de buurman ligt. Dat is de kracht van slim tuinieren.

"Een Kaki is geen koude kikker, maar een koude kanjer. Geef hem een warm plekje en hij beloont je met zoete vruchten tot diep in de herfst."