Hazelaars in het voedselbos: Voor de noten of als hakhout?
Stel je voor: je loopt je voedselbos in, halverwege januari. Het is koud, grijs en alles ziet er wat slapjes uit.
En dan, daar, tussen de kale takken van een struik, hangen katjes. Goudgele, pluizige dingetjes die stuifmeel afgeven aan de koude wind. Dat is de hazelaar.
Een vroege broodnodige maaltijd voor de bijen en een belofte voor de zomer.
In een voedselbos is de hazelaar een echte allrounder. Je kunt ‘m hebben voor de heerlijke noten, of je gebruikt ‘m voor al je klusjes in de tuin. Maar welke keuze maak je? En hoe zorg je dat ie het goed doet?
Wat voor struik is de hazelaar?
De hazelaar (Corylus avellana) is een echte oer-Britse struik. Het is geen boom, zoals sommige beginners denken, maar een flinke heester die van nature uitgroeit tot een pollen van meerdere stammen.
In het wild groeien ze vaak als onderbeplanting in lichte bossen. Ze worden maximaal 6 meter hoog, maar je kunt ze door snoei klein en productief houden.
Ze staan bekend om hun vroegste bloei; sommige soorten laten hun katjes al in december zien. De hazelaar is een echte overlever. Het was het eerste houtige gewas dat na de laatste ijstijd, zo’n 11.700 jaar geleden, ons landschap begon te herkoloniseren. Dat zegt genoeg over zijn doorzettingsvermogen.
De natuurwaarde van een hazelaar
Een hazelaar in je voedselbos is niet alleen handig voor jou, het is een lopende buffet voor dieren.
De noten zijn een geliefde snack voor eekhoorns, muizen en Vlaamse gaaien. Die gaaien zijn trouwens de grote verspreiders; ze vergeten regelmatig hun voorraadje, waardoor er op den duur nieuwe hazelaars opduiken op plekken waar je ze nooit geplant hebt. Maar het echte spektakel begint in januari.
Hazelaar is schaduwtolerant maar niet onder gesloten beukenbos
De hazelaar is de allereerste voedselbron voor wilde bijen en hommels die uit hun winterslaap komen. Zonder die vroege stuifmeelproductie zouden veel bestuivers het zwaar krijgen.
In de Middeleeuwen had de hazelaar een beschermde status; ze werden niet gekapt omdat ze zo essentieel waren voor de biodiversiteit en de jacht.
Plant je er een, dan breng je dus een stukje oude cultuur en natuurlijke rijkdom terug.
Bloeiperiode hazelaar
De hazelaar is een vroege vogel. De mannelijke katjes (de gele pluimen) hangen al in de winter aan de takken en stuiven hun stuifmeel rond zodra de temperatuur een beetje mee wil.
Dit gebeurt grofweg van januari tot en met maart, afhankelijk van het weer.
De vrouwelijke bloempjes zijn veel minder opvallend; dat zijn die kleine, rode draadjes die uit de knoppen komen. Die vangen het stuifmeel op. Omdat de hazelaar windbestuiving nodig heeft, plant je idealiter minimaal twee struiken dicht bij elkaar. Zo vergroot je de kans op een goede notenoogst aanzienlijk.
Verschil hazelaar en hazelnootboom
Veel mensen verwarren de wilde hazelaar met de gecultiveerde hazelnootboom. Het grootste verschil zit ‘m in de vorm en het doel.
- Struikvorm: Meerdere stammen, groeit wilder, minder noten, wel perfect voor vlechtwerk.
- Boomvorm: Een enkele stam, gericht op grote noten, snoei je als leiboom of hoogstam.
De wilde hazelaar is een struik die je vooral gebruikt als hakhout of voor sierwaarde.
De hazelnootboom (Corylus avellana ‘Contorta’ of speciale notenrassen) is een opgekweekte boom die gefokt is op maximale notenproductie. Let op: Verwar de hazelaar nooit met de toverhazelaar (Hamamelis). Dat is een compleet andere plant die vooral geurige bloemen heeft in de winter, maar geen eetbare noten.
De standplaats: waar plant ik een hazelaar?
Gelukkig is de hazelaar niet extreem kieskeurig, maar hij heeft wel een voorkeur.
Hij houdt van matig voedselrijke, vochtige grond. Kalkhoudende grond is een absolute pré; hazelaars doen het vaak beter op een bodem met een hogere pH-waarde.
Ze zijn schaduwtolerant, wat ze ideaal maakt voor de overgangszones in je voedselbos, net onder de hogere fruitbomen. Wat hij écht niet wil is een plek onder een gesloten dak van beuken of dichte sparren. Daar is te weinig licht en lucht. Een plekje waar de zon af en toe doorheen breekt, of waar je hem combineert met lagere gewassen zoals braam of vlier, is perfect.
Tip: Hazelaar is schaduwtolerant maar niet onder gesloten beukenbos. Plant hem dus niet in de diepe schaduw, maar geef hem wat ruimte.
Wanneer plant je een hazelaar?
De beste tijd om hazelaars te planten is in de rustperiode. Dat is van november tot maart, zolang de grond niet bevroren is.
Je koopt ze als 'potgekweekt' of als 'blote wortel'. Blote wortel is vaak goedkoper (rond de €8-€12 per stuk) en plant je in de herfst of winter. Potgekweekt (€15-€20) kan wat langer doorgeplant worden, tot in het voorjaar. Terwijl je in de tuin werkt, kun je ook eens eetbare jonge scheuten van naaldbomen ontdekken voor in de keuken.
Plant ze op een afstand van ongeveer 1,5 tot 2 meter uit elkaar.
Wil je een dichte haag of wand voor vlechtwerk maken? Plant ze dan iets dichter, op 80 cm tot 1 meter.
Hazelaar snoeien, zo doe je dat
Hier wordt het praktisch. Hazelaars snoeien is niet moeilijk, maar je moet weten wat je wilt.
- Voor noten: Je wilt jong hout, want daar groeien de meeste noten aan. Snoei de oudste, dikkige stammen elke 3 tot 5 jaar terug tot vlak boven de grond. Zo stimuleer je de struik om steeds jonge, productieve scheuten te produceren. Verder vooral dode takken verwijderen en de kruinen open houden voor licht.
- Voor hakhout (vlechtwerk): Je kapt de hele boel elk jaar of om de twee jaar kaal. Dit heet 'maaien'. Je gebruikt de lange, rechte twijgen voor vlechtwerk, hoepels of bezemstelen.
Er zijn twee hoofdstrategieën: De beste tijd om te snoeien is in de winter, als de struik in rust is (januari/februari).
Hazelaar variëteiten om te kweken
Wil je voor de noten gaan? Dan zijn er een paar rassen die het goed doen in Nederland en België.
De 'Corylus avellana 'Contorta'' is de klassieke knotwilg onder de hazelaars; hij is niet de beste notenproducent, maar de takken zijn geweldig voor vlechtwerk. Voor noten kies je rassen als 'Cobnut' of 'Filbert'.
Prijzen variëren. Een jonge struik van een bekende kwekerij zoals 'De Hazelaar' of via permacultuur webshops kost tussen de €10 en €25 per stuk. Speciale notenrassen in een grotere maat (stamhoogte) kunnen oplopen tot €40-€50. Onthoud: verwacht geen noten voor 10 jaar na planten.
Het is een investering op de lange termijn. Echt een investering in de toekomst van je voedselbos.
Uiterlijk en leefwijze
De hazelaar is een vroegwijze, net als de gele kornoelje als vroege drachtplant. Hij begint al met groeien zodra de ergste kou uit de lucht is.
De bladeren zijn rond en grof getand, en in de herfst kleuren ze prachtig geel.
De vrucht is de hazelnoot, die verstopt zit in een groene, golvende omhulling (de nap). Zodra de noot rijp is, valt hij uit deze nap op de grond. De wortels van de hazelaar zijn oppervlakkig en verspreiden zich breed. Dit kan handig zijn om grond te stabiliseren, maar bedenk wel dat je hem niet te dicht bij fundamenten plant.
Geografische verspreiding
De hazelaar is een echte Europeaan. Hij komt van nature voor in bijna heel Europa, tot aan de Kaspische Zee toe.
In Nederland en België is hij een algemene en geliefde inheemse struik. Omdat hij zo robuust is, zie je hem ook steeds vaker terug in landschapsprojecten.
Zo werden er langs de A44 (RijnlandRoute) maar liefst 740 hazelaars aangeplant. In standaard bosplantsoen maakt de hazelaar ongeveer 5% uit. Dat klinkt weinig, maar het is net genoeg om de biodiversiteit een flinke boost te geven.
Praktische tips voor je voedselbos
Wil je aan de slag? Hier zijn een paar concrete tips om je hazelaar-succes te garanderen:
- Concurrentiebeheersing: Zorg dat de hazelaar niet wordt overwoekerd door agressieve groeiers. Laat ongeveer 5% van je struikassortiment bestaan uit hazelaar. Dit zorgt voor balans.
- Vroeg voedsel: Plant ze als eerste struik in je voedselbos. Ze leveren vroeg stuifmeel en staan stabiel.
- Grond voorbewerken: Voeg wat kalk toe bij het planten als je zure grond hebt. Een handjevol compost in het plantgat helpt ze op weg.
- Combineer: Gebruik de hazelaar als onderbeplanting voor hogere fruitbomen. Ze vullen elkaar goed aan in laagtes en hoogtes.
De hazelaar is een plant die je geeft en die teruggeeft. Of je nu wacht op die eerste knapperige noot of je tuin wilt verrijken met een waardevolle laatbloeier voor bestuivers, de hazelaar is een must-have in elk voedselbos. Veel plantplezier!