Hartbladige els (Alnus cordata): De snelle groeier die stikstof bindt
Stel je voor: je bent bezig met je voedselbos en je wilt bomen die niet alleen schaduw geven, maar ook de grond verbeteren zonder dat je telkens zakken mest hoeft te kopen. Dan ontmoet je de hartbladige els.
Deze boom is een echte teamspeler. Hij groeit pijlsnel, geeft je een hoop blad voor de mulchlaag en zorgt ervoor dat de luchtvruchtbaarheid omhoog gaat. Perfect voor een permacultuur-systeem waar je langdurig wilt oogsten zonder de bodem uit te putten.
De Alnus cordata, oftewel hartbladige els, is een soort die je snel op weg helpt.
In plaats van jaren te wachten tot een fruitboom volwassen is, heb je hier binnen een paar jaar al een flinke schaduwplek. En het beste? Hij doet zijn werk terwijl jij achteroverleunt. Geen gezeur, gewoon een stabiele leverancier van stikstof en compost.
Waarom is deze els onmisbaar in jouw voedselbos?
De hartbladige els is een stikstofbinder. Dat klinkt technisch, maar het betekent simpelweg dat deze boom stikstof uit de lucht haalt en in de grond vastlegt via wortelknolletjes.
Andere planten in de buurt profiteren daar direct van. Denk aan je fruitbomen of groenten die net dat extraatje voeding kunnen gebruiken zonder dat jij ze bemest. In een permacultuur-systeem draait alles om relaties.
De els is een zogenaamde pioniersboom. Hij staat graag op kale plekken of grond die net is omgeploegd.
Hij groeit soms wel 80 centimeter per jaar. Dat is hard. Heel hard. Binnen een paar jaar heb je een flinke boom die je kunt inzetten als windscherm of als bron voor takkengroen. Je hoeft niet bang te zijn dat hij de boel overneemt.
De hartbladige els is minder woekerend dan de zwarte els. Hij vormt geen uitlopers over de hele tuin. Dat maakt hem veiliger voor kleine voedselbossen of tuinen waar je de ruimte nodig hebt voor je appel- of perenbomen.
Hoe de els werkt: de kern van stikstofbinding
De magie zit in de wortels. Els-achtigen hebben een symbiose met de actinomycete Frankia.
Dit is een bacterie die op de wortels leeft en stikstof uit de lucht omzet in ammonium. Dat ammonium wordt direct opgenomen door de boom en komt via bladval en wortelgroei weer beschikbaar voor de bodem. In de praktijk betekent dit dat je geen dure stikstofmeststoffen hoeft te kopen.
Je kunt de els inzetten als een groene meststof. Snoei je de boom?
Dan valt er snoeimateriaal dat je als mulch kunt gebruiken. Bladval in de herfst geeft een dikke laag compost die de bodemstructuur verbetert. De hartbladige els houdt van zon, maar tolereert lichte schaduw.
Hij doet het goed op vochtige grond, maar overleeft ook drogere periodes zodra hij eenmaal is aangeslagen. In voedselbossen wordt hij vaak als achtergrondlaag geplant, achter de lagere fruitbomen. Zo krijgen je appels en peren genoeg licht, maar profiteren ze wel van de stikstof die de els aanlevert.
Prijzen, maten en waar je ze koopt
Wil je aan de slag? Dan is het goed om te weten wat je kunt verwachten qua formaat en prijs. De hartbladige els is in Nederland en België verkrijgbaar bij gespecialiseerde kwekerijen die zich richten op permacultuur en voedselbossen.
Denk aan kwekerijen zoals De Zwarte Els of Kwekerij Bomen in Permacultuur.
- Stekken (1-2 jaar oud): Ongeveer €5 - €10 per stuk. Ideaal als je zelf wilt experimenteren of als je een grotere hoeveelheid wilt planten. Ze zijn vaak 30-50 cm hoog.
- Geënte boom (3-4 jaar oud): €25 - €40 per stuk. Deze bomen zijn al wat verder en geven sneller resultaat. Hoogte: 1,5 - 2 meter.
- Volwassen boom (5+ jaar): €60 - €100 per stuk. Grootte: 3 - 4 meter. Dit is een investering, maar je hebt meteen impact.
Hieronder een overzicht van gangbare opties: Let op dat je kiest voor biologisch gekweekte bomen.
Ze zijn beter bestand tegen ziekten en passen beter in een permacultuur-systeem. Vraag bij de kwekerij altijd naar de herkomst van de boom. Overweeg bijvoorbeeld de tamme kastanje als duurzame investering; goede kwekers geven je advies over de beste plantafstand voor jouw situatie.
Plantafstand: houd 4 - 6 meter aan voor volwassen bomen. In een voedselbos kun je ze in de rand planten als windbreker of als buffer tussen verschillende zones.
Wil je ze als groenbemester inzetten? Dan kun je dichter planten, maar let op dat ze elkaar niet te veel verdringen.
Praktische tips voor aanplant en onderhoud
Begin met een goede voorbereiding. Graaf een gat dat twee keer zo breed is als de kluit en even diep.
Meng de uitgegraven aarde met compost of bladaarde. Zet de boom in het gat en vul aan met de menggrond. Druk voorzichtig aan, maar niet te hard.
Geef meteen een flinke laag water, zodat de wortels contact maken met de grond. De eerste twee jaar is water geven essentieel.
Vooral in droge zomers. Geef een keer per week een emmer water per boom.
Wil je minder werk? Leg een dikke mulchlaag van stro, blad of houtsnippers rond de stam. Dat houdt vocht vast en voorkomt onkruid. Snoeien is niet per se nodig, maar wel handig.
Snoei de hartbladige els in de winter of het vroege voorjaar. Verwijder dode takken en zorg dat de kruin open blijft, net zoals je dat bij de statige boomhazelaar in de kroonlaag zou doen.
Zo voorkom je dat de boom te breed wordt en ruimte inneemt die je nodig hebt voor je fruitbomen. Gebruik een scherpe snoeizaag, bijvoorbeeld de Fiskars PowerGear, voor een schone snede. Wil je de stikstofwerking maximaliseren?
Combineer de els met andere stikstofbinders zoals lupine of klaver. Of plant hem naast fruitbomen die van een lichtere, stikstofrijke bodem houden.
Zo creëer je een ecosysteem waarin elke plant elkaar helpt. De hartbladige els is een aanwinst voor je voedselbos. Hij groeit snel, verbetert de bodem en vormt samen met de wintergroene olijfwilg een stabiele basis voor je oogst.
Probeer hem eens uit en ervaar hoe deze boom je tuin kan transformeren.
Je zult versteld staan van het resultaat.