De wetten van de natuur: Hoe symbiose werkt in de praktijk

Stel je voor: je loopt door een voedselbos. Geen rijen bomen die eindeloos doorlopen, maar een wirwar van lagen.

Bomen, struiken, kruiden, bodemleven – alles zit verweven. Niets staat alleen. Alles is verbonden. Dat is de essentie van symbiose. Het is niet zweverig, het is simpelweg hoe de natuur werkt. Wij mensen zijn daar ook deel van, of we dat nu leuk vinden of niet. In dit artikel duiken we in de praktijk van symbiose, zoals die zich ontvouwt in een voedselbos en onderzocht wordt op plekken als Zeeburgereiland.

Verbonden en samen met de natuur leven, wat betekent dat?

Het klinkt misschien vaag, ‘samenleven met de natuur’. Maar het is heel concreet.

Het betekent dat je beseft dat jij, je tuin, je voedselbos, de grond onder je voeten en de lucht erboven één groot, levend systeem zijn. Je bent geen buitenstaander die de natuur ‘beheert’.

Je bent een deelnemer. Een goed voorbeeld is de bodem. In een gezonde bodem leven miljarden micro-organismen: bacteriën, schimmels, protozoën. Zij breken dood materiaal af, maken voedingsstoffen vrij en helpen plantenwortels om voeding en water op te nemen.

Zonder dit bodemleven zou een voedselbos niet kunnen groeien. Jij als teler bent afhankelijk van dit onzichtbare werk.

Hetzelfde geldt voor bestuiving. Bijen, hommels, zweefvliegen – ze zijn onmisbaar voor de vruchtzetting van appels, peren en bramen. Zonder hen geen oogst.

Samenleven met de natuur betekent dus dat je ruimte maakt voor deze partners. Je plant niet alleen bomen, je creëert ook een habitat voor de insecten die je nodig hebt.

Symbioceen op Zeeburgereiland

In 2023 organiseerde Hogeschool Inholland een zomerschool over ‘Symbioceen’. Dit nieuwe concept, bedacht door filosoof Glenn Albrecht, gaat verder dan symbiose.

Het beschrijft een toestand waarin mens en natuur in een diepe, wederzijdse relatie leven. De zomerschool vond plaats op het Zeeburgereiland in Amsterdam, een plek die volop in ontwikkeling is. Er werkten 30 mensen samen: 10 studenten, 10 bewoners en 10 onderzoekers.

Ze onderzochten hoe je zo’n symbioceen kunt vormgeven in een stedelijke context. Hoe kweek je niet alleen voedsel, maar ook verbinding?

Hoe ontwerp je een plek waar mens en natuur elkaar versterken? Dit is precies de filosofie achter een voedselbos: een plek creëren waar biodiversiteit en voedselproductie hand in hand gaan.

Wouter van Noort: “Een groot deel van de problemen wordt veroorzaakt doordat we te weinig in symbiose leven met de natuur”

Wouter van Noort is een bekend naam in de ecologische hoek. Jarenlang schreef hij over technologie, maar nu richt hij zich volledig op ecologie en symbiose.

Tot een paar jaar geleden schreef je over technologie. Vanwaar de switch naar ecologie?

Zijn boodschap is helder: onze huidige problemen – klimaatverandering, biodiversiteitsverlies, bodemuitputting – zijn een direct gevolg van ons gebrek aan verbinding met de natuur. “Ik merkte dat technologie, hoe innovatief ook, de diepere problemen niet oplost”, zegt Van Noort. “We bouwen slimmere systemen, maar vergeten dat we deel uitmaken van een veel groter, levend systeem. De technologische oplossingen zijn vaak symptoombestrijding.

De echte oplossing ligt in het herstellen van onze relatie met de natuur.”

Die relatie herstellen begint met kijken en luisteren. In een voedselbos leer je de taal van de natuur spreken. Je ziet welke planten goed gedijen bij elkaar, welke insecten op welke bloemen afkomen, hoe de bodem reageert op verschillende lagen van organisch materiaal. Het is een continu leerproces, geen eenmalige installatie.

Van Noort benadrukt dat het niet gaat om teruggaan naar een pre-moderne tijd. Het gaat om het integreren van ecologische principes in ons moderne leven. De geschiedenis van voedselbossen is daar een perfect voorbeeld van: het combineert ecologie met voedselproductie op een manier die toekomstbestendig is.

Symbiose: samenwerken of toch niet?

Veel mensen denken bij symbiose aan lieve, vredige samenwerking. Maar de natuur is niet altijd lief. Symbiose is een breed begrip dat verschillende soorten relaties omvat.

Het gaat niet alleen om samenwerking, maar om elke langdurige interactie tussen twee soorten.

• Mutualisme: Beide soorten hebben er voordeel bij. Denk aan bijen en bloemen.
• Commensalisme: Eén soort heeft voordeel, de ander heeft er geen last van. Denk aan een vogel die nestelt in een boom.
• Parasitisme: Eén soort heeft voordeel, de ander lijdt schade. Denk aan een teek op een hond.

Er zijn drie hoofdtypes: In een veerkrachtig voedselbos probeer je mutualistische relaties te stimuleren.

Je plant bijvoorbeeld bloemen die nuttige insecten aantrekken, die op hun beurt plagen bestrijden. Je gebruikt mulch om bodemleven te voeden, wat de plantengroei bevordert. Maar je moet ook rekening houden met parasieten.

Wat is de betekenis van symbiose?

Een goede boswachter let op teken, schimmels of insecten die schade kunnen aanrichten.

Symbiose betekent letterlijk ‘samenleven’. Het is een relatie tussen twee of meer organismen die op elkaar zijn aangewezen. In een voedselbos zie je dit overal terug. Bomen en schimmels vormen een mycorrhiza-netwerk: de schimmel helpt de boom met wateropname, de boom levert suikers aan de schimmel.

Zonder elkaar zouden ze het moeilijker hebben. Een ander prachtig voorbeeld is korstmos.

Korstmos is een symbiose tussen een schimmel en een algen- of cyanobacterie.

De schimmel biedt bescherming, de algen leveren energie via fotosynthese. Korstmossen zijn extreem veerkrachtig. Ze bedekken 6-8% van het landoppervlak en er zijn al meer dan 20.000 soorten bekend.

Ze overleefden zelfs op het International Space Station! Het is een reminder dat symbiose niet altijd zichtbaar is, maar wel overal plaatsvindt. Zelfs in extreme omstandigheden vinden organismen manieren om samen te werken. In een voedselbos kunnen we dit principe toepassen door diversiteit te stimuleren en voorbij het climaxecosysteem te kijken en monocultuur te vermijden.

Praktische stappen om symbiose in je voedselbos te brengen

Wil je zelf aan de slag met symbiose in je tuin of voedselbos? Hier is een simpele handleiding.

Je hebt niet veel nodig, maar wel geduld en aandacht. Wat je nodig hebt:

• Een stuk grond van minimaal 100 m² (bijvoorbeeld 10x10 meter).
• Gezonde bodem (test je bodem op pH en voedingsstoffen, kosten: €20-€50).
• Plantmateriaal: bomen, struiken, kruiden (budget: €100-€300 voor een starterspakket).
• Organisch materiaal: compost, bladeren, hooi (kost vaak niets als je lokaal inkoopt).
• Waterbron (regenton of beregeningssysteem).

Stap 1: Analyseer je bodem (tijd: 1 week) Goede bodem is de basis. Zonder gezond bodemleven groeit niets optimaal.

1. Verzamel een bodemmonster uit 5 verschillende plekken op 20 cm diepte.
2. Stuur het op naar een lab (bijv. Bodemkundig Dienstbureau, kosten €30-€50).
3. Leer de uitslag: kijk naar pH, organisch stofgehalte en mineralen.
4. Veelgemaakte fout: Vergeten te controleren op bodemleven. Vraag om een wormentest.

Stap 2: Kies je planten (tijd: 2 dagen) Denk aan combinaties.

Een appelboom doet het beter met een onderbeplanting van klaver en bloemen. Stap 3: Breng bodemleven tot leven (tijd: 1 maand) Geef het tijd. Een gezonde bodem is een levend organisme.

1. Selecteer bomen die passen bij je bodem en klimaat (bijv. appel, peer, noten).
2. Voeg struiken toe die insecten aantrekken (bijv. wilde roos, braam).
3. Plant kruiden als klimaatplanten (bijv. brandnetel, paardenbloem).
4. Veelgemaakte fout: Te dicht planten. Houd minimaal 3 meter tussen bomen.

Stap 4: Monitor en pas aan (tijd: doorlopend) Je leert door te doen.

Elk jaar wordt je voedselbos diverser en veerkrachtiger. Verificatie-checklist: Als je deze checklist kunt afvinken, ben je goed op weg met symbiose in je voedselbos.

1. Bedek de bodem met 10 cm organisch materiaal (compost, bladeren).
2. Vermijd pesticiden; ze doden mycorrhiza-schimmels (zie onderzoek van Artis Micropia).
3. Plant groenbemesters zoals lupine om stikstof te binden.
4. Veelgemaakte fout: Te snel willen. Bodemleven ontwikkelt zich in maanden, niet dagen.

1. Loop wekelijks door je bos en noteer wat je ziet (insecten, groei, problemen).
2. Plant extra bloemen als je weinig bijen ziet.
3. Verwijder alleen zieke planten als het echt nodig is; soms herstellen ze vanzelf.
4. Veelgemaakte fout: Te veel ingrijpen. Soms is minder doen beter.

• Is de bodem getest en verbeterd?
• Staan de planten op de juiste afstand?
• Zie je insecten en ander bodemleven?
• Gebruik je geen pesticiden?
• Heb je regelmatig contact met je bos via observatie?