De rol van grassen in een voedselbos: Vriend of vijand?

Stel je voor: je loopt je voedselbos in. Overal waar je kijkt, groen.

Een wirwar van bomen, struiken en kruiden. Maar dan zie je het. Gras.

En niet zomaar gras, het kruipt overal overheen, omwikkelt je jonge fruitboompjes en vreet de ruimte op. Je eerste gedachte? "Weg ermee! Onkruid!" Wacht even. Wat als ik je vertel dat dat gras misschien wel de geheime sleutel is tot een bruisend, zelfvoorzienend ecosysteem? In de wereld van voedselbossen en permacultuur is niets wat het lijkt.

Gras is geen simpel bijproduct; het is een krachtige speler die het verschil kan maken tussen een karige oogst en een overvloedige natuurlijke tuin. Laten we eens samen kijken of dat groene tapijt nu je vriend of je vijand is.

De rol van grassen en kruiden in voedselbossen: vriend of vijand?

Het antwoord op de vraag of gras een vriend of vijand is, is niet zwart-wit. Het hangt volledig af van hoe je ermee omgaat. In een conventionele tuin wordt gras vaak gezien als een plaag, iets dat continu gemaaid en bestreden moet worden.

In een voedselbos, gebaseerd op permacultuur principes, verandert dat perspectief volledig. Gras en andere bodembedekkers vormen de basis van de onderste laag van je ecosysteem.

Ze zijn de levende mulch die de bodem beschermt, voedt en actief houdt. Denk aan de functies die gras kan vervullen.

Het houdt vocht vast, zodat je bomen en struiken minder snel last hebben van droogte. Het voorkomt dat regen de bodem uitspoelt en neemt juist water op als een spons. Het wortelgestel van gras zorgt voor een luchtige structuur in de bodem, wat essentieel is voor de ademhaling van je bomen.

En misschien wel het allerbelangrijkste: gras is een voedingsbodem voor leven. Het trekt wormen, insecten en micro-organismen aan die de bodemvruchtbaarheid opbouwen.

Zie het gras dus niet als concurrent, maar als de huid van je voedselbos. Toch kan gras ook een vijand worden. Zeker als het gaat om agressieve soorten die je fruitbomen overnemen of als het de lichttoevoer naar jonge aanplant blokkeert. De kunst is om het in de hand te houden, niet uit te roeien.

To bio or not to bio...

In plaats van te vechten tegen de natuur, werken we ermee samen. We sturen het groeiproces zodat het ons helpt in plaats van hindert.

Het draait allemaal om beheer. En dat beheer begint bij de keuze van wat er groeit.

De keuze voor wat je in je onderste laag plant, is cruciaal. Simpel gras is één ding, maar een rijke mix van kruiden en grassen is een compleet andere wereld. Stel je voor dat je in plaats van een monotoon gazon een levendig tapijt creëert.

Denk aan een kruidenrijk grasland met planten als cichorei, witte klaver, madeliefjes en wilde peen. Waarom? Omdat deze planten een buffet vormen voor het leven boven de grond. Klaver is een ster in het binden van stikstof uit de lucht en deze beschikbaar maken voor je bomen.

Cichorei brengt mineralen omhoog uit diepere bodemlagen. Wilde peen met zijn bloemen is een paradijs voor zweefvliegen en lieveheersbeestjes, die op hun beurt bladluizen bestrijden.

Zie je het voor je? In plaats van dure bestrijdingsmiddelen te kopen, zet je deze planten in om je tuin gezond te houden.

Dit is de essentie van bio-dynamisch denken. Het gaat niet om perfect groen, maar om een functioneel en divers ecosysteem. Deze aanpak sluit aan bij de speciale kruidenmengsels die in Nederland steeds vaker gebruikt worden voor bermen, dijken en rotondes.

Deze mengsels zijn vaak specifiek samengesteld om biodiversiteit te stimuleren en zijn perfect geschikt voor particuliere tuinen en openbaar terrein.

Ze zijn vaak kant-en-klaar te koop bij gespecialiseerde leveranciers van permacultuur materialen. De investering in zo'n zaadmengsel (vaak tussen de €10 en €20 per 500 gram) betaalt zich dubbel en dwars terug in de vorm van een gezonder bodemleven en minder onderhoud op de lange termijn. Een voedselbos is er niet alleen voor jou. Het is een gedeelde ruimte, een ontmoetingsplek voor mens, dier en plant.

Mens en dier in het voedselbos

De manier waarop we met gras omgaan, bepaalt hoe welkom andere wezens zich voelen. Neem nu de bij.

In Rotterdam alleen al werden in 2014 maar liefst 76 soorten bijen geteld.

Deze insecten zijn onmisbaar voor de bestuiving van je fruitbomen en bessenstruiken. Een bij heeft een vliegbereik van ongeveer 3 kilometer. Wat hij in die 3 kilometer aantreft, bepaalt of hij overleeft.

Een kale, gemaaid grasvlakte is een voedselwoestijn voor bijen. Maar een grasveld vol madeliefjes, klaver en paardenbloemen? Dat is een walhalla.

Door je grasland te verrijken met deze bloeiende kruiden, geef je bijen en andere bestuivers een continue stroom aan voedsel.

Je helpt ze niet alleen, je verzekert jezelf van een betere oogst. Het is een wisselwerking.

Jij biedt een habitat, zij leveren de bestuiving. Dit principe zie je ook terug in de manier waarop je dieren kunt betrekken, zoals kippen of schapen, die op een gecontroleerde manier kunnen bijdragen aan de begrazing en bemesting. Het gaat dus om het creëren van een balans.

Door sinusbeheer toe te passen, oftewel gefaseerd maaien met wisselende patronen, geef je insecten de tijd om te vluchten of hun cyclus te voltooien.

Je maait nooit het hele veld in één keer. Je laat stroken ongemoeid, zodat er altijd een veilige haven is. Dit is een simpele handeling met een enorm effect op de dieren die jouw voedselbos hun thuis noemen. Om het belang van de bodem en de onderste laag echt te begrijpen, duiken we even een concreet voorbeeld in.

WUNDERbaarlijk onderzoek

Stel je voor: een project start in november 2021. De grond is kaal en vlak als een biljartlaken, met slechts een laagje kort gras.

De eerste metingen van de bodem tonen aan: nul schimmelleven. De grond is dood.

In april volgt de grote aanplant van bomen en struiken, aangevuld met bloembollen en stinsenplanten voor het vroege voorjaar. Een half jaar later, in juni, tonen dronebeelden een fascinerend verschil. Overal zijn nieuwe structuren zichtbaar, de planten groeien uitbundig.

Tegelijkertijd is er een overvloedige oogst van zwarte bessen. Hoe kan dit? De sleutel ligt in de bodem en de snelle opbouw van de tussenschappen.

Door direct na de aanplant gras en kruiden te laten groeien, creëer je een levend schild.

Dit schild zorgt voor de broodnodige schaduw en vochtretentie voor de jonge wortels. Het doodt de bodem langzaam, maar zeker, door de toevoer van organisch materiaal via wortels en bladval.

De wormen en schimmels keren terug. Ze bouwen een ondergronds netwerk op dat voedingsstoffen uitwisselt met de bomen. Dat "nul schimmelleven" transformeert in een rijk en krachtig bodemweb.

Wat we hieruit leren is dat de aanwezigheid van gras en kruiden direct na de aanplant van cruciaal belang is.

Zonder deze bodembedekkers zou de grond uitdrogen en versterven. Met de bodembedekkers ontstaat er een selfsupporting systeem. Dit onderzoek toont aan dat gras niet alleen maar een ruimtevervuller is; het is de motor achter de bodemopbouw. Het is de motor die je voedselbos op gang brengt.

Gezonde plant, gezonde bodem

Je zou kunnen zeggen dat gras de onzichtbare held is die de show steelt voordat de bomen volwassen zijn. Uiteindelijk draait alles om de gezondheid van de bodem.

Een gezonde bodem levert gezonde planten op, die weer beter bestand zijn tegen ziekten en plagen.

Gras en kruiden spelen hierin een hoofdrol. Maar wat als je te maken krijgt met uit de hand lopende groei? We hebben allemaal de horrorverhalen gezien: gras dat na twee groeiseizoenen een hoogte van 1,5 meter bereikt en distels die hele banen en vlakken vormen.

Dit kan intimiderend zijn, maar het is ook een teken van vruchtbaarheid. In plaats van direct de maaimachine te pakken, is het slimmer om de situatie te gebruiken. Distels bijvoorbeeld, vaak gezien als het ultieme onkruid, hebben een diep penwortelstelsel.

Ze breken harde klei en halen mineralen omhoog. Ze bieden beschutting en nestelplekken voor vogels en insecten.

In plaats van ze te bestrijden, kun je ze gebruiken. Een slimme permacultuur truc is om bomen ín de distels te planten.

De distels zorgen voor losse grond, beschutting tegen wind en een microklimaat dat de jonge boom helpt te overleven. Na een paar jaar, als de boom groter is, kun je de distels weg halen of ze hun werk laten doen. Hetzelfde geldt voor hoge grassen.

Laat ze staan, tenminste, een deel ervan. Gebruik de techniek van sinusbeheer.

Maai paden zodat je bij je bomen kunt komen, maar laat de tussenliggende gebieden groeien. Dit hoge gras is een paradijs voor insecten, vlinders en vogels. Het vangt de wind, vermindert verdamping en zorgt voor een stabiel klimaat in je bos. Je zult zien dat de insectenpopulatie explodeert en dat je bomen gezonder worden.

Het is een kwestie van loslaten en vertrouwen op de processen van de natuur. Naast gras speelt ook de rol van mos in een volwassen voedselbos een waardevolle rol als partner.

Het is een vriend die je helpt bij de opbouw van de bodem, het vasthouden van water en het ondersteunen van biodiversiteit.

Zolang je het beheert met respect voor het ecosysteem, hoef je het niet te zien als vijand. Gebruik kruidenrijke mengsels, pas sinusbeheer toe en zie hoge begroeiing als een bron van leven. Je zult merken dat je tuin niet alleen overvloediger wordt, maar ook veerkrachtiger en makkelijker in onderhoud. Ook kun je zeekool kweken in het voedselbos; jouw voedselbos zal je dankbaar zijn.