De effecten van klimaatverandering op de bestuivingskalender
Je staat in je voedselbos en je ziet het: de lente begint opschuiven. De wilg bloeit al in januari, terwijl je bijen net wakker worden.
Je appels bloeien nu een week eerder dan tien jaar geleden. Dit is geen toeval.
Klimaatverandering schuift de hele boel op. En jij? Jij moet je aanpassen. Je bestuivingskalender – dat simpele papiertje aan je schuurdeur – is je kompas.
Als dat klopt, oogst je. Als het misgaat, kijk je naar lege takken. Dit gaat over jouw bomen, jouw bijen en hoe je die twee bij elkaar houdt in een veranderende lente.
Wat is die bestuivingskalender eigenlijk?
Stel, je hebt een kalender aan de muur. Daarop staan je fruitbomen: Conference-peer, Elstar-appel, Conference-appel, Bramley, misschien een Wilg voor de wilgenkatjes. En daarnaast de data waarop die bloeien.
Daar kring je de data van je bijenvolk omheen. Of van de wilde hommels die je in je struiken hebt zitten.
Dat is je bestuivingskalender. Simpel hè? Die kalender is je leidraad.
Je plant je snoeiwerk erop, je zet je bijenkorven erbij en je plant je extra bloemrijke randen precies op het juiste moment. Zonder bestuiving geen vrucht. Punt. Bij fruitbomen gaat het om de honingbij, de wilde hommel (Bombus terrestris) en solitaire bijen.
Zij zorgen voor de eierstok. Zij bepalen of je over drie maanden een mand vol appels kunt vullen.
Waarom je die kalender nú opnieuw moet schrijven
De lente is niet meer wat hij was. De gemiddelde temperatuur in Nederland stijgt.
Dat betekent dat bomen eerder uitlopen. Veel eerder. Waar je vroeger rond half april je eerste bloesem verwachtte, kun je nu in maart al bloesem zien. En dat is een groot probleem.
Je bijen zijn er nog niet. Ze kruipen pas uit hun nest als het 10-12°C is en de zon schijnt.
De bomen bloeien als het 8°C is. En dat gat wordt groter.
Je appelboom bloeit straks misschien terwijl je volk nog in de winterstand staat. Of je hommels zijn te laat. Een ander probleem: de vorst. In februari kan het nog prima vriezen.
De bomen staan dan al in bloei. Een nachtje -2°C en je bloesem is dicht.
Je oogst verdwijnt in de rook. Klimaatverandering zorgt voor extremen: langere zachte periodes, maar ook plotselinge koudegolven. Je kalender moet hierop inspelen.
Je kunt niet meer uitgaan van "eind april, begin mei". Je moet werken met temperatuur-sommatie en vroegere data.
Kijk naar je eigen waarnemingen van de afgelopen 5 jaar. Die data is je nieuwe Bijbel.
Hoe je je kalender aanpast: de praktijk
Stap 1: ga staan. Kijk naar je bomen.
Wanneer liep de Wilg uit vorig jaar? Wanneer had je de eerste bloesem bij je Elstar? Schrijf het op. Doe dit nu. Elk jaar opnieuw.
Je eigen waarneming is het beste model dat er bestaat. Geen app kan op tegen jouw ogen in je eigen tuin. Je bent geen boer met 10 hectare; je bent een voedselbos-beheerder. Jij ziet het. Stap 2: plan je bijen.
Als je imker bent, zet je je kasten pas op het moment dat de eerste nectar binnenkomt.
Wacht niet met het plaatsen tot de bloesem er al hangt. Zet ze een week eerder. Als je hommels wilt helpen (en dat wil je, die zijn goud waard), koop dan nestkastjes voor hommels.
De Bombus terrestris is een machine. Een goed hommelnestkastje (van hout, niet van plastic) kost zo'n €40-€60.
Hang ze op het zuiden, op 50 cm hoogte, in de buurt van je fruitbomen.
Ze zijn er vroeg bij. Stap 3: vul de gaten. Je hebt bloemvoer nodig voor bijen en hommels voordat je fruitbomen bloeien. Dat is cruciaal.
Als je bijen wakker worden en er is nog niets, verdwijnen ze. Of ze sterven. Plant nu nog Sneeuwbal (Viburnum bodnantense), Wilg (Salix), en vroegbloeiende kruisbessen.
Zorg dat er in februari/maart al iets te halen is. Koop je voer?
Een blok suikerdeeg (1 kg) kost €8-€12. Gebruik dit alleen als het écht nodig is, maar heb het in huis.
Modellen en tools: wat werkt?
Er bestaan modellen die je helpen. De 'Bloomtimes' modellen van universiteiten werken met graaddagen.
Ze tellen op hoe warm het is. Vanaf een bepaalde temperatuur (bijv.
5°C) tellen ze elke dag mee. Op een totaal van pakweg 400 graaddagen begint de appel te bloeien. Dat is handig voor grote boeren. Voor jou? Koop een simpele weerstation met sensor (bijv. de TFA Dostmann of een KlimaLogg). Deze kosten €50-€100.
Hang de sensor buiten, bij je bomen. Kijk naar de minimum- en maximumtemperaturen.
Een andere optie is werken met 'fase-indicatoren'. Dit zijn eenvoudige kaarten of apps die je vertellen in welke fase je boom zit (knop openen, blad ontvouwen, bloesem open). De meeste zijn gratis, maar de beste zijn die van specifieke telersverenigingen.
Voor de echte nerds onder ons: de 'BBCH-schaal'. Dat is een gestandaardiseerde schaal.
Die leer je uit je hoofd voor je eigen rassen. Zo weet je precies: dit is fase 55 (volle bloei).
En dat is het moment dat je je volk moet controleren op sterkte. Prijsindicatie voor een goed basispakket:
- Thermometer/Weerstation: €50 - €100
- Hommelkastje (hout): €40 - €60
- Suikerdeeg (1kg): €8 - €12
- Plantgoed vroegbloeiende struiken (Sneeuwbal): €15 - €25 per stuk
Praktische tips voor jouw voedselbos
Je bent geen robot. Je kunt niet alles controleren.
Maar je kunt wel slim zijn. Zorg voor diversiteit. Plant niet alleen Elstar en Conference. Die bloeien allebei rond dezelfde tijd. Als het misgaat, ben je alles kwijt.
Meng vroeg-, midden- en laatbloeiende rassen. Bij appels: 'Goudreinet' (vroeg), 'Elstar' (midden), 'Jonagold' (laat).
Zo spreid je het risico. Mocht de lente doorschieten, dan redt de laatbloeier het nog.
Zorg voor water. Droogte in de lente is een groeiend probleem. Help je bomen de vroege lente door; als de boom water tekort heeft, gooit hij bloesems af.
Of ze worden niet bevrucht. Zorg dat je bodem vocht vasthoudt. Gebruik houtsnippers (mulch).
Leg een laag van 10 cm dik rondom je bomen. Dat beschermt tegen uitdroging en onkruid, zeker gezien de klimaatverandering in de Lage Landen. Koop goed snoeimateriaal. Een scherpe snoeizaag (bijv.
Felco of Bahco) kost €40-€60. Snoei op het juiste moment: niet in de winter als het vriest, maar in de zomer of vroeg in het voorjaar, net voor de sapstroom op gang komt.
En tot slot: praat met je buren. Zien zij ook dat de bloesem vroeg komt? Hebben zij bijen?
Samen houd je de gaten in de gaten. Een bestuivingskalender is geen statisch ding. Hij leeft.
Net als jouw voedselbos. Ontdek waarom een voedselbos weerbaarder is: pas hem aan, volg de natuur, en oogst wat je verdient.